ANGAI EDUHU BWO VE ETONGOTIO AMUGU HINYOMO ONO ELULUNG WATI HATAI Abuk haromok (angejuk) ABUK ATONGOTIO, EGIAMA ILULUNG, EGIGILITA IKO ECUNGI ATIFOTIO 3 HIRRE WARAGA Ronnie Vernooy, Guy Bessette, Bhuwon Sthapit ono 3 bwo ve Anna Porcuna Ferrer 1 Bioversity International 2023 ANGAI EDUHU BWO VE ETONGOTIO AMUGU HINYOMO ONO ELULUNG WATI HATAI ABUK HAROMOK (ANGEJUK) ABUK 3 ONO 3 ATONGOTIO, EGIAMA ILULUNG, EGIGILITA IKO ECUNGI ATIFOTIO HIRRE WARAGA Ronnie Vernooy, Guy Bessette, Bhuwon Sthapit bwo ve Anna Porcuna Ferrer Bioversity International 2023 Oriahat Bioversity International iko International Center for Tropical Agriculture (Ehiji Maji ono Bolo Ahide Romo (CIAT) ono atifiok ofyiro huno olwahi aati to arohojita huno oyami fau. Ehanani Oriahat ongite housi iko osii ihiram romo iko angio ono oyuto. Egiama hohi imishi fau, amiji omoliha Africa ono owon elulungi wati South Sudan, Asia, Latin Amerika, Karibbean. Bwove aati hulo woni amat hosi, iko ebariti, iko elulung wati ene forani Civil Socities, edohuni Oriahat angejuhu herre iko oriahat hosi angide isi onyorani angiria, iko aloti ono won to angida oyami fau oduluo aigi, ete saman bwove ebara to awanan angiria ono oyuto, et etawij arohiji yami fau. Oriahat aria ehaji ono CGIAR, arrie ahatifiak ofoiro romo ifau ono bolo to iko ilarak hosi omuk hulo iriria to amoi ono aromo ngiria ifau, isiarani egigelita hwetik hosi etawjere elocang wati fau. Atati etagol iko erirari awanan masik fau romo ngiria. https://alliancebioversityciat.org/ www.cgiar.org ANGATI ONO AROMO, AMUR YANI IKO AHAM (DAFF) enyi atongotio afau miji Okuma ono South Sudan ono tongotio emanyite huto managat miji (ebarilman). Ati bebe jo emanyet ono angati 27 (1) (b) iko (2) Ekanita Miji ono South Sudan ono joto “…edoho emanyit ono oyoto iko ehuhumita huno owonito angida erumak abisan avwatan ahosire erumoneri angiara ono remek.” Ehiji DAFF ara bebeb aromana yeji hwan iko awanan ngiara, inyi angetio DAFF, amaji ono otong to eram hanger, enafato, eisiorio iko enafatio ono etagolio, atunio masik hanger huno aromo ngiria. Ojingak etadejco egama huhumita manyeiti Amangat, bwove ekiota naefitio, iko eramio here huno anger nyomo ngiria ROMO, esiarak ekoi ono angai etawaj arohojita angida elwuk eram romo ene ekiana Bioversity. Abuk ana Ministry of Foreign Affairs ono Netherlands, eny alwahani eko Nuffic, eserani nyhu, (Orange Knowledge Programe). © Bioversity International 2023 Headquarters Via di San Domenico 1 00153 Rome Italy Tel. (+39) 06 61181 www.alliancebioversityciat.org Design and Layout: Luca Pierotti ISBN (Abuk 3): 978-92-9255-287-9 ARIJORITAHIN HUNO OMIJANI I BUK 3 Omom Bok: Elolong huhumak ono Cimentoro ono angre hunu atunio. Anna Porcuna Ferrer Agagar 4: Oserie otto maji lam. Anna Porcna Ferrer Agagar 6-7: Atu ono Cimentoro ono angre oserie iko oserie ena odwongoni. Anna Porcuna Ferrer Agagar 8: Angre huno oserie allofajak huno otuninio Cimentoro. Anna Porcuna Ferrerr Agagar 10: Etalehina allofajak oserie: Anna Porcuna Ferrer Agagar 12: Egelio ehiram taresa ono ehuhumio angre huno atunio. Anna Porcina Ferrer Agagar 14: Allofajak alam ono amat. Anna Porcuna Ferrer Agagar 16: Cementoro Angre huna atunio. Anna Porcuna Ferrer Agagar 18: Ehuhumani eleyran to olo Cimentoro angre huo atunio. Anna Procuna Ferrer Agagar 20: Atefia erre huna angre huno atunio otto alowhio ono Asocuch Agagar 22: Alam ono amat. Anna Porcuna Ferrer Agagar 24: Oserie omolie enyi hanyi oseriehen ono own to imiji. Anna Porcuna Ferrer Agagar 26: Ahanyi mugu oserie. Anna Porcuna Ferrer Agagar 28: Allofajak oseriehen huto miji. Anna Porcuna Ferrer Agagar 30: Auto ono Cimentoro angre huno atunio. Anna Porcuna Ferrer Agagar 32-33: Etayohcuo ono amodoro. Anna Porcuna Ferrer Agagar 34: Atti hulo angre nyomo hace huno otunani. Bangadesh. UBINIG Agagar 35: Elulung Tigouri a mugu nyomo, Burkina Faso. Bioversity International/R.Vernooy Agagar 36: La Lbranza, No.2 elulung ono enyomo mugu, Nicaragua. J.I.Vásquez-Zeledón/PCaC Agagar 37: Los Lucas (Guataemala) angre huno otunani. Anna Porcuna Ferrer Agagar 38: Amiji Muru (China) mugu nyomo. Aromuk China Ekodoti Nyumu Agagar 39: Gumbu (South Africa) elulung ono mugu nyomo. Bioversity International/R.Vernooy Agagar 40: Kabwohe (Uganda) elulung mugu nyomu. J.Adokorach Agagar 41: Elulung Tamaphok (Nepal) mugu nyomu. Bioversity International/R.Vernooy 3 4 ANGAI EDUHU BWO VE ETONGOTIO AMUGU HINYOMO ONO ELULUNG WATI HATAI ASANG HUNO OWONI TO’ DINI ABUK Aduhuio mugo nyomo ono elulung 1 ono 3 ABUK Erre firio huhumita 2 ono 3 ABUK Atongotio, egiama ilulung, egigilita iko ecungi atifotio hirre waraga 3 ono 3 5 6 ABUK 3 ATONGOTIO, ELULUNG EGIAMA, EMANYITI, IKO ECUNGITA HIRRE 7 8 OFIORO IGEMITA HUTO FAU LATIN AMERICA Bangai nyi hohoi Hohoi Aati Cimentoro Reserva de Semillas (attunak hinyomo) attongotio elulung wati ihide dongioka Guatemala. Aati hohoi owoni alamarai ati ogol ifanyari. Arra aromo emanyit hohoi. Oseri inyi ono so to bebe angiyo hohoi, ammat huno emanyari hohoi bwo ve arrai emanyit ene emojori hohoi Ajok. Etadet hohoi amugu hinyomo ono elulung hohoi inyia itterio to te enga 2011. Etunio hohoi enyomo mat huna: amodoro (“frijol”), barley, coriander, amodoro fava, (“ haba”), ehulo, oserri, mustard, ageme, addeti yani huno engwati ihuo spearmint iko chamomile. Awanan maji ono oyyu ta attunio hinyomo hohoi ongida bebe, nyo ngida ofioro imanyiti hohoi ofonihine, arra afau hohoi olokkitihi, bow ve aari milie ono bulio to inyi bebe ono beng oyyu. Okkitik iko aari mile, ittarohoji erre arriai. Jo angasi hunyia hua ililoyico nyio oyami fau. Obotie obeng ahidie olum kwakwak ihuo tolongi. Owoni omuk ongitek huno ilik ta amotie bebe buo oyami ono ottu to iko afalanga arriai. Dinia omui amat hohoi. Efuotutta hohoi tolongi alwahio ofioro jo elulungi barrak huno okuma ene ilongoi elulung ono ehuhumak ono aati Cuchumatanes (elulung ono ehuhumak huno De los Cuchumatanes kuya buo ve ilongoi ASOCUCH. 9 10 Ewak hohoi egema eraboite iko itai Ewak ikiana iko itai egamita omuk huno igiamarik ittongotiere ono oyu Amugu hinyomo hohoi illulung; attongotio honyi, awak egiama arra botie iko aluahio, angai aluahi effahita iko emanyiti Gala awanan iko aduloro igemita. 11 12 1. Angai ettongotio amugu hinyomo ilulung Elulung ono amuguo hinyimo ottongotie te elulung ono onyimuni to aati attongok hinyomo. Elulung ono ottogotio to inyi omijio egemita huttolongi, ihuo elulung gala, aati hulo onyimuni ittongotiere amugu hinyomo, effioro igemita, arobia, attongotio iko egiama arabotie. Afuana arabotie ihuo elulung ono ottongotio to iwahari jio ongitek huno owoni ihuo ewwaha otte sidi hinga elulung ono ottongotio to amugu hinyomo inyi idef elulung ono onyimuni. Elulungi huno ottongotie to arai aharomok angoruo iko aliawa, eheruni isi te ewahiti hosi iko egiama ittongotiere amugu hinyomo iko amat to mana ono obolo. Jio omuk amisihi owoni elulungi omuk huno onyimuni angoruo hama isi owotiarik buo ve ottongotierek enyomo. 13 14 1. Angai ettongotio amugu hinyomo ilulung Elulung ono ottongotio to buo ve isiatta assayo iko ofioro, ekotia honyi hune igiamrik huna; √ Ettubit hinyomo kuya alufajita hosi √ Etadecio iko etahutana igiama ifuher iko imana, etahuti ana, inyi egiama arabotie iko aromok hutto mata Sukuli √ Adahatio ifuari imijuttari aromok huteger hohoi iko olulung ono amuguo hinyomo Egiama ofioro oheder igem ta attuba ono aromok iko aromok huto sukuli, elulung wati hulo owoni to iko ofioro, kuya atulo aromoni ele isiori jihonyi obo egiama ogida inyi igem, iko atulo olo owoni ofioro jihonyi ongida igiama iko aati hulo ottongotie to amugu hinyomo. Egiama ofioro inyi ekoi ene nyimunere buo ve ettunieri enyomo jio amaji ono oyyu to, egioronia igagar, etaluajio hinyomo iko akemio buo eriria hinyimo tati anyimunu hulo oyiji to tati harana jio aati. 15 16 2. Arobia hun igiamarik iko ayijita hosi Aduhio iko arobia huno eduhiti ofuoni jio aluak hulo owoni to jio omuk amisihi iko aluahio ono ottu to jio elulung hohoi ihuo erre huno oduhorik, tati afau, iko egiamak. Itterie nyia elulungi huno ottongotie to amuguo hinyomo arumana arobia to hinyomo ihuo 1000-2000 USD ifuotuni nyia omuk arobia hune itterierek isi 5,000-15,000 USD. Ati, amugu hinyomo abeng ara te erre eduhiti hama ati te egiama tulo. Aromok huto sukuli iko amata huno obolori to, iko attongotio mana on oyu iko attifia ofioro. Elulungi gala huto miji iko huto fauhien dang iko huno ottifiai to ofioro ehederi isiarana ettiyenia buo ve omijie amasik omuk ihuo; • Aboro iko alibori mat • Attongotio hinyomo ono oyu adenguna iko etinyangara • Akemio alufajita hinyomo anyimuna iko attongotio • Egioronia erre igagar iko attongotio • Atabolorio ene lulungi hohoi 17 18 2. Arobia hun igiamarik iko ayijita hosi Owoni omuk elulungi attongok muguo ifiye aati hosi ongida oduma arobia ihing huno ohederi ittongotierek egemita ongida itahutak eruk hosi jio egemita hosi. Owoni omuk elulungi hosi kai ko ofioro huno ihuhumierek amugu hinyomo, owoni arobia hune isiorio ongida isi igiamarik buo owoni iko edumiti ihede hosi ongida isi igiamarik to muk ayafajin kai ihuo angasi arrihai many hunihoi. Jio ofioro hohoi, emijak hohoi eyiji ilulung ono amugu hinyomo; √ Egiama tabisan jio elulung √ Aiji tongotio robia iko egemita omuk √ Eruhonia jiojio angoruo oiji bebe ta attongotio amugu honyomo √ Attuba ono ogol to iko assamak hul owoni to imiji ihuo etahutak √ Aduloro huhumio aromok ta aluahio ono owon to √ Ifonihiniere elulung wati hulo amugu hinyomo √ Egemita hun oiji to hun edengunerek, attunio iko attobio hinyomo √ Amanya ono iko hobuok miji iko Gala 19 20 3. Ehuhumio emanyati Ehuhumio emayniti egiamak arriai iko elulungi omuk huno amugu hinyomo aluak bebe ta attongotio ono elulung attongok mugu hinyomo. Egiama ilulung oluak aijita huno egemita jio ottongok muguo hinyomo issarak aijita omuk ongida obolori buo ve odulori tati egigilata ofioro Ekoto hun ifitani to aduhio ono elulung mugu hinyomo iko aromok hulo asukuli buo egiamak huto miji iko efahat tati amijani mana olo afau hohoi iko olo afau dang. Attobo iko elulung mugu hinyomo oyyu bebe. Ehuhumo hohoi attobo ofirio, egemita, etangejuhio, bwo ve enyomo ono amanyiti huno aromok iko aromok ono to elwak issi bebe. Oyo atianio jo ehaji hohoi. Erumak hohoi attobo ofioro ono aromok iko aromok amijana, etangejuhio hinyomo oluak bebe iliaha ittiyenunere jio elahaji hohoi. Elulung mugu hinyomo orumak aijita iko aromok huto misihi buo gala igaiamari te efahita, erohonia iko efutuna ofirio egemita iko alwahio orbia. 21 22 3. Ehuhumio emanyati EHUHUMIO ELAM ONO AMAT Alam on enyomo olwak egemita huno elulung mugu hinyomo huno obluro to, ehuo atabolorio mijana, atunana iko attobo hinyomo. Tolongi eduhuta elulung mugu hinyomo, elulung ono onyimonie angide ihuhumio alam hinyomo iko alwahio ono efahat hulo ati higamak lulung. Aramok hulo awahie to jingana elam ono hinyomo ejjara inyi igiorok to olong nya iko elulung ono ihuhumio to. Emaji lam angide aromok owoni iko amasik ono ihanatarik errie hosi deya angida amijak hulo ofunitie imijo adahie ohiji ingigalie amat ta alofaji hosi. Hiedr enyomo wanan etaboha akirjaja huno obolorie to huno ehumanie ehide tremejat, kuya efau, ituhaji kuya eliet ehuo awak enyomoti nya amaji hunya. Oyo bebe angide elwak amijio ijara olipo, ejara erafata obeng obolo. Ati ihuhumak isi hama edehini ehuhumie enyomo jo amijak, bwo ve attobo hinyomo. Esaranie ihuhumak omok ikenita huno enyomo huno oyji to lam, angide olwahi ihuhumio aromok hul owoni errie hosi deya. Ania huhumie bebe to akorio iko elulungi hosi. Hunia elietie hosire hobeng alam olohni. Esiarita ofonie ihuo agagar ene ihuhumie igoroni afurie tulo deya angide afure hunyi okwat a hide imisihi huno owoni to efau. Bwo ve esaranie omok assng huno ihuhumani ehuo assa, abariet, a tobok kuya asahan olo laman bebe ihuhumno ta ayel. Errie huna isiore alwon orobia jo ihuhumak lam. 23 24 4. Emanyite iko Efahita Hetdie egema ejo hohoi elulung mugu hinyomo odioto to eram ene igoronio egagar etokwan ono eramak aganoni iko eyahita. Agagar ene etokwan ania ihider efahina jo gala angide isiarik jehunyi agolon. Asa ania ehuo erohonia. Jo omok misihi elulung mugu hinyomo ehider egema ele erohok gala, omok ekiota huno erohorik huna: √ Owon ofito ono efitak elulung mugu hinyomo iko amugu ngre ono adowla miji dang √ Afunota gala iko ati huto dowlat huto liet emijita √ Esiatta hiram jo egemita huna egematio √ Elongo emitingi huno emajitie √ Alowahio jo gala miji, kuya efahat huto liet √ Ekana asayo huny eradio ono amiji 25 26 4. Emanyite iko Efahita Emanyiti iko aganoni asari huno alowhio hwatik kuya ara huna aromok angeda ihuhumarik hosi ehua elulung mugu hinyomo. Isarani arre huna: • Erohonie iko efayo aganon gala • Alowahio ofiro iko orobiya • Awonan ono enyanga iko etinyangie Jo omok misihi, office ono aromo ehidre etuna iko egemita hunyi ono elulung mugu hinyomo igigilita hosi ehuo ikoi ene isariak ikiota ono errie huno oyji to angida enyomo, bwo ve autonak amat. Egigilio ono etifitio oyi jo amiji ono isiarak emanyite iko aganoni ene ihuhumak elulung mugu hinyomo. 27 28 5. Aduloro Elulung Mugu Hinyomo Ewak hohoi dang aduloro ono elulung mugu hinyomo. Atti ejara adulroi honyi owon fur ejara odiotu berian. Owone ikotia angowan huna adulorie: Erre huna owon jo ati • Ati efonik asang huno a mugu hinyomo, ofirio hunie efuto jo ohonyok iko egemita hosi huno otongotie enyomo huno oyiji. • Abo aring ono oyito enyi eyaro eyahatio, ofiro iko amijana olo monyemiji. Ejara etajinga adurie angowru iko aliewa homotari egama rommo. 29 30 5. Aduloro Elulung Mugu Hinyomo Awtiya gema • A wonan liborie ono amosoliya ono elulung hatongk ono eyahatio ono elulung mugu hinyomo. • Ekio ono egemarik elulung iko esiarana ehanio jo ati egama elulung emugu hinyomo. Ayji bara • Owoni omok elulungi mugu hinyomo odenguni enyomo ikisoni huno eyarie erihorie ono eyamono abara iko asaman bow ve orobiya. Emanyiti iko aganoni • Emisihi arie, a mugu hinyomo awak aganon owon iko irohi igioroni hobangi isarani orobiya elwahiti. Ejefat orobiya abang isiarana alwahio jo ihuhumio ono obeng owtia iganon. 31 32 ESIDI GAGAR Ijara ehen enyinyak Anjo huno ihan jo agagar Huno hunihie EKIANA 1: AKIMIO ONO AROMO ONO BIOVERSITY IKO AMIJANA HONYI • Akimio alofajak mata • Esisaio ikotia gemeta • Amijo ono etongeta huno enyomo • Etabolorio amijana 34 EKIANA 2: EHUHUMANA ELULUNG HINYOMO • Afuana erohon egemari aduhu ono a mugu hinyomo • Afutuna alwahio • Acorona maji • Amono ono egiama iko ihuhumio aromok iduhurik elulung mugu hiynyomo • Ihuhumio etiyanio iko itahuco 35 EKIANA 3: EHANIRI EGEMITA LULUNG MUGU HANGRE HATAI OLO WANA • Atunio • Esirana iko awanan etabolrio • Amangat jo elulung 36 EKIANA 4: EHANIO OMOK EGEMITA IKO AKIMIO AMUGU HINYOMO HATAI • Ehanio anyo mat iko alofjak ene wak eye eduhuna iko atunana elulung mugu hinyomo hoi • Aherio iko eduhuna ekimita angide enyomoti ono oyo owon • Ehuhum igioronia angejuhu hinyomo uno olofaji emugu hinyomo • Egemarie amachan etuniorie alofajak hinyomo iko ikoita huna etalibiorie enyomo, ahwatik yeji hosi, iko angidari • Amijanarie ayjie alofajak hinyomo huna odengoni • Erok jo efahita huno esaranie enyomo to elulung mugu hinyomo • Eruk efahita eko ehuhumit huno enyomu jo elulung mugu nyomu 37 EKIANA 5: ATONGOTIO ONO ELULUNG MUGU HINYOMO • Ehuhumona elulung iko atulo amjanani abote kuya atongok arie • Akimio arobia iko amat • Anyoran erok iko aluwhio ehuo ojorie efahat ono ehuhumio 38 EKIANA 6: ALUWHIO IKO ETABOLORIO ELULUNG • Erohania ayiji ono egema elulung abotie • Ehuhumio eromoni iko aromoni esiorio • Efutuna emanyite jo amisihi gierok iko okumat bofe ati misihi hosi 39 EKIANA 7: EMANYIETI IKO IHAHITA HUNE EFANYAN AYEJI IKO EDULORIE ELULUNG MUGU HINYOMO • Atifia berian emanyiti iko efahita jo owo nanan rohon iko efaio efahita • Aromana ofirio iko aluwahio orobia • Awanan afursa ono ahirio jo ettijungio hinyomo esuk huno owoni to 40 EKIANA 8: MHUHUMIRIE ELULUNG HINYOMO ODULURI ISOIE FUR • Angide emijak johijo ijara agolon tulo, atua iko ataji hunyi egema to erre huna arahimina mat, iko efahat manyi owoni emaji • Angide ahanak adulorie berian 41 Egiorok Ronnie Vernooy. Bioversity autofau dang, Wageningen, the Nentherlands. Ojing Ronnie Bioversity autofau dan, iyafa Lolong, 2011. Egem efieta huno eyalarie jo ekoi entuniari angide odulorie fur egemarie aromo bioversity angasi huno akalihini 25 emisihi ehuo Bhutan, China, Cuba, Honduras, Mongolia, Nepal, Nicaragua, South Africa, iko Vietnam. Egema hunyie obesak nya jo emanyite iko efahita etuhonieri arohjeta to hangir mata iko adulori hosi egemarie, dang ex situ, iko situ. Guy Bessette. Ara olomijak hire, Jatineau, Quevec, Canada. Igiama nyia Guy itaboloriele efolo, iko ettiyenio ono elulung, iko amat fau, iko attogotiere amat fau huto Africa iko angati oto wor iko edwongi holong ono asia. Ihuania oluahio aluajita huno Biodversity afau dang egemita hun iyalarai to jio ettubit hinyomo. Bhuwon Sthapit (alabeng buo eyiuna) Bhuwon inyi etaboloroni yani ojingak biodverstiy afau dang jio enga 1997 ihuo attunani hanger ono Situ olo mijak tunio situ, ahosiere itongo nyia malaisya, tai india, many oyeri iyafa ono ofilhima 2017, Nepal. Atifia honyi ono bolo to ta awahan jio ekotia igiamari illulung ongida okiem iko igiemiere aromo biodiversity, igiamari illulung itabisiere mat Situ iko ittongotiere afuheri, attongotio elulung ono to biodiversity, iko elulung mugu hinyomo. Anna Porcuna Ferrer. Enyi ara PhD heito skul Autonomus University ono Barcelona, Spain. Eger enyi Master degree honyi abuk ono elulung mugu nyomu ono ofonihini jo etyenio ono elulung wati iko adehan lulung misihi Sierra de Los Cuchumatanes, Guatemala, alowhio on ASOCUCH Bioversity international. Abuk ana igorie to Otuho by Mr. Adam Cholong Ohiri, Dean of Students Affairs, University of Juba, Juba P. O. Box82 Republic of South Sudan. Eliot abuk ana to ekana on Otuho ehuhumanio toalowhio ono Prof. Dr. Salah Khatir Jubarah, Dean, College of Natural Resources and Environmental Studies, University of Juba, Juba P. O. Box82 Republic of South Sudan. 42 Esidi buk hohoi Esarak ade jo hosi egemeta huna ehuhumere iko alowahio elulung mugu nyomu Esarak hohoi je hatia a humo iko Ejara amoe hatie olo ono oyyo bebe 43 ANA ARA EGEGILETA ONO ATULO The Alliance of Bioversity International and the International Center for Tropical Agriculture (CIAT) is part of CGIAR, a global research partnership for a food-secure future. https://alliancebioversityciat.org/ ISBN: 978-92-9255-287-9 50