OVI A’DI KII ‘BAA ORI NI ERO KOMINITI DRI I’DO DRU, IZOA DRU TRO RII Goli’ba ni buku (u’di rii) BUKU OVI A’DI KII ‘BAA ORI NI ERO KOMINITI DRI I’DO DRU RII 1 Ronnie Vernooy, Guy Bessette, Bhuwon Sthapit, JOA RII a’i Angeline Dibiloane, Nkat Lettie Maluleke, Lehlogonolo Abner Matelele, Mpolokeng Mokoena, George Phora, Precious Sema pi tro, zia ni Thabo Tjikana i a’i kpodru 3 1 Bioversity International 2023 OVI A’DI KII ‘BAA ORI NI ERO KOMINITI DRI I’DOA DRU, IDARA NA IDREA DRU RII GOLI’BA NI BUKU (U’DI RII) ‘DI BUKU 1 JOA RII. A’I KPODRU 3 OVI A’DI ‘BAA ORI NI ERO KOMINITI DRI I’DO DRU RII Ronnie Vernooy, Guy Bessette, Bhuwon Sthapit a’i Angeline Dibiloane, Nkat Lettie Maluleke, Lehlogonolo Abner Matelele, Mpolokeng Mokoena, George Phora, Precious Sema pi tro, ziani Thabo Tjikana i Bioversity International 2023 Bioversity International emuru kii International Centre for Tropical Agriculture (CIAT) tro ‘ba ni ciri esujo abiri, eyi a ‘dika ku ole vu ‘a eluka eyi (climate change), ole kwe ni drile mgbili mgbili ni egweka (biodiversity loss), vua inya ivolo ka (environmental degradation) ni mi zajo. Lemu ‘di otra ki asi zira ga, vu ni ta mbare ga (environment), vua onya ru a lele (nutrition) rii i ru. Ama e’bu idre ‘ba ama reri’ba zii Afrika ga, Asia ga, Latin America ga, ku sa Caribean ‘a ri tro cidru. ‘ba ‘di ni ‘a ziti ka ‘ebu idre gamente tro, ziti a’i kengo. Lemu ‘di ka andra andra ovi a’di losi ni mori inja ingoni ya ni ndru awu. Mori ndi injaa ni ole ovi a’di kii vu ni ta mba loso, lonyaa injaa, ka te mba kpoo ra si. Lemu ‘di ewo CGIAR dri i. CGIAR ondre vu dri ndutu ovi a’di losi inja ingoni ya ni ni. Ka ki ta ‘di idre icandri (poverty) ni si inggwijo, lonyaa onyaa tro injajo, vu ni aga (natural resources) ikonyika dru. https://alliancebioversityciat.org/ www.cgiar.org Ewo (department) Losi dri (agriculture), Rudu dri (Forestry), E’bi (Fisheries) dri tro (DAFF) gamente South Africa dri ‘a e’bu ni ciki parliameni dri ‘baka e’bu ga i. Esu anaa mori ‘di ewo 27 (1) (b) ku sa (2) esule South Africa a ciki vu dri ga (constitution) ri si. Ciki ‘di kojoa ‘dini ‘…..kolea otra mori, ondru kii leti a’a rii kpodru, awu si dru ‘ba kpoo ka lonya esu a’i ate’di wa rii.’ Ewo genetic dri okwe a’i ni mori kondru kii, kesu kii ovi u’di ori itijo ri, lonya kosa ru dru tro. Ta ‘di ni ridejo wa kolea esu leti, ciri, ciki tro ovi a’di kii onya itii dru ri esujo. A’di kii ta ‘di idre ni ndrejo Losi’ba ‘ba ni agaa atojo, onya ni drile mgbili mbgili izojo. E’bu ‘dii ka CGIAR ni aga ikonyi o’ja ‘dijo vu a rifuka (climate change), losi zia ni onya kolu aa ni drile. Ikonyi ta ‘di ni ridrejo wa ri kengga CGIAR Trust Fund ga si. Jo ile ta ni ka konyi ‘di ni driga ekpadru, ofu ‘di keresu ole ‘di i ga: https://ccafs.cgiar.org/ donors. Ta sile buku ‘di ni ari, oviru vi lara ‘ba rukina ungwele oru ‘di pi dri tro ku. U’duku ‘di ‘ba buku ‘di ‘baa si’ba ri drii a’dite. Buku ‘di sijo ikonyi esuru Ozara Foreign Affairs Netherland (funder) dri iga si. Ikonyi zi esuru Nuffic (Programme Manager) ga si. Ikonyi ‘di enga Orange Knowledge Programme ga si. © Bioversity International 2023 Headquarters Via di San Domenico 1 00153 Rome Italy Tel. (+39) 06 61181 www.alliancebioversityciat.org Design and Layout: Luca Pierotti ISBN (booklet 1): 978-92-9255-282-4 ANJO KWEKA Buku ‘di ‘a dri ‘baazi ‘di ‘baa pii: Ori ni ero kominiti dri: lara (concepts) na ‘ebu (practices) na tro. Ma’di ta ni drile ayure ri (facilitator) ‘a buku i (u’di rii). ‘baa ‘buku ‘di si’ba ri ai ‘di pii: Ronnie Vernooy i, Bhuwon Sthapit i, zi ani Guy Bessette i (Biversity International 2020). Buku ‘di a’ia drile kpodru na. ‘Ba buku ‘di si’ba rii ole kii ori ni ero kominiti dri i’doka, ta na mbaka, idara na idreka, izoka na tro. Buku ‘di ani driza, ‘ba mori losi dri injaka ndru’ba ri pi dri ‘ba leka ai kinja ‘ba ni mori losi ga ri dri tro. ‘Ba lara ‘di aga ikonyika ri a’i ‘di pii: Ewo (department) zira dri, ewo rudu (forestry) dri i, ewo e’bi‘ba (fisheries) dri tro (DAFF) gamente South Afrika dri i (DAFF). Ama anjo kwe DAFF ni, a’ia a’ika ama si buku ‘di si. Ama le buku ‘di kikonyi ‘ba vu dri ga ri kpo. Lara kwele ‘di ‘ba buku ‘di si’ba ri a’i dite. Buku ‘di ka e’bu CGIAR Research Program vu ‘a recojo rii (climate change), zira dri, vua onya kolu (food security) dru a’a (CCAFS) vu inja. Kaki ta ‘di ‘baa ni idre ikonyi CGIAR Trust Fund a kwele ri si. Jo ile ta nile ta ‘di idri ra, nyi ofu ‘di esu ole ‘di i ga: https://ccafs. cgiar. org/donors. Lara kwele ‘di ri, ‘ba buku ‘di si’ba rii ai. ‘Ba ai a aga ato’ba ‘di dri i ku. Ama ca buku ‘di sika ekore kuru, ama ma ta ama sile vuru ‘dia ri vu unggwele Zimbabwe ri i ga. Amesu ikonyi ‘dia ewo Community Technology Development Trust (CTDT) ga si. ‘Ba ama ma buku ‘di ai’a ru ga rii kaki olu vu ungwele Uzumba Maramba Pfungwe ga zi pi kolu Mudzi ga. Amale a’i anjoka lara a’ia injale ‘buku ‘di ni ru ga ri si. Ama CTDT ni anjo palandra rii a’ia mbaka ama tro, ama ma buku 3 joa ri tro si. Ama anjo zi kwe ‘ba ‘di ‘baa pi ni: Anna Porcuna Ferrer ni, Arnab Gupta ni, zia ni Deendayal Research Institute ni, a’ia eno amika ama tro si. ‘Ba zi ama anjo kwe a’i ni ri, uku ago tro, vu dri ndrutu, ori ni ero kominiti dri i’doka ra ri ni. Ama ‘bi a’ia lara, ta idrele loso, zi pi a’ia mori za’di ra ri tro, ‘bale buku ‘di ni ‘a ra. Ori ni ero kominiti dri ‘idoka, izoka na, ole saa, mori laka, ‘ba kpodru ga si ra. Amigeni ‘a anyi buku ‘di laka rii saa anyi lea ra anyi’do anyaa ori ni ero kominiti dri i. Ama anjo kwe Sandra Garland ni ana saa esuku ‘buku ‘di lajo, ama ca ikoa ru ku si. Anjo zi ama kwea Luca Pierotti ni, ana buku ‘di a tii u’baka ree (designing) si. 3 ANJO ‘BA ENO ‘DI KO’BA RI NI Anjo ‘ba Eno buku ‘di ni a ri ko’ba ri ni Buku ni andra ga: ‘Ba ori ni ero kominiti dri i’do’ba Gumbu ‘a rii. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 8-9: Ori ekwi atijoa ri ejika ori ni ero kominiti dri Gumbu ga ri ni ga. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 10: Ukunji Gumbu ‘a rii. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 12: Ole lemu dri amvu tro Gumbu a rii. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 14: Ovi su (4-cell analysis) a’di ori ovi dru rii. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 16: Lawala (wheel) ori ni drile mgbili mgbili ri drii. Amon Machemedze Peiji 18: Ori ni drile ‘a vu droka (analysis). Jericho, Northwest Province, South Africa. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 20: Ori ni drile mgbili mgbili ‘a vu droka (analysis). Bioversity International/R. Vernooy Peiji 22: Golire (farmer) Gumbu ga rii ka anaa ori eji sile vuru (register) ta na mbajo (storage) tro. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 24: Goli’ba Gumbu a ri kaki oni ‘be ori ni ero kominiti dri e’dojo a’i dri ole ga. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 26: Ori ni ero kominiti dri Gumbu ga ri sika. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 28: ‘Ba gba (core group) ‘ba’di ori ni ero kominiti dri Gumbu ‘a rii. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 30: E’bu ‘ba ori ni ero (genebank) ga ri kaki goli’ba (farmers) ini ori ni ta mbare ga. Bioversity International/R. Vernooy Peiji 32: Ori efure ati ri amaka vua sika vuru (registering) tro Gumbu ga. Bioversity International/R. Vernooy 4 OVI A’DI KII ORI NI ERO KOMINITI DRI E’BU DRU, IDARA NA IDREA DRU RII TA BUKU ‘DI NI A RII BUKU Ovi buku ‘di sijo e’bule ‘ba leka a’i ki’do a’ia ori ni ero kominiti dri ni rii 1 JOA RII a’i kpodru 3 BUKU Le’jo vodo drii 2 JOA RII a’i kpodru 3 BUKU Ovi a’di ki idara ori ni ero kominiti dri e’bu dru, a’di kii e’bu idre ‘ba zi tro 3 ingoni ya i, ciki ‘baka, vua a’di nia ingone ta zi ti ‘ebe ki angwe kuru i JOA RII a’i kpodru 3 5 OFU ANYINI GA ANGWADRU OVI A’DI KII BUKU ‘DI ‘EBU DRU WA KOMINITI AMADRI NII 1. ITE’DE JOA DRU Buku ‘di drilea na a’I na. Buku ‘di osi buku lapwonyia dri ri a aga ikonyi jo, palanda na sile u’di ri ni (Vernooy et al 2008). Buku ‘do osi ‘ba le’ba a’i ki’do ero ori drii ni. Buku ‘di alu alu ka ta nje memba ori ni ero engare Afrika ga, jo ku Asia ga, ole ewo Amerika ga ri i ga. Oca anyitro buku ‘di e’bure ga kuru kolea idre ta ‘di ‘baa pii pa: Kusaa A: Ovi ati joa a’di kii buku ‘di eco (translate) ti mgbili mgbili a’a ri si rii Jo nyile buku ‘di ecole ti zi si, ti nyaa lele ri si, nyidrea wa. Ki kolea nyi’bi sika na le’jo ekwi na ifuka nja ako. Kolu nyesujo sijo rii ani. Awusi dru, lini (experiences) esule vu ‘di ‘baa iga sii ri kolu nyesujo ri ani. Jo nyisi tii zi si ra ri, kolea ma’di zi mgbi na kovi ‘a na idri. Awusi dru ko’baa kolu lejo ri ani. Ta zi pi nyesua gbadru njeka na ti zi si okpo. Ire ka runje kpe ni a’a. JO ANI ANI KU (OR) Kusaa B: Ovi erijoa a’di kii buku ‘di nje ti zi si wa, jo ole kii ni, eno na isaa a’di ki ifua ra ni wa ‘Jojo ri ani, nyi buku ‘di nje ti nyaa lele ri si wa. Jo nyi ‘bia wa, eno na saa nyifua wa, eno anyi dri vu dri ga ri sii. Jo nyi idrea wa, loso rere. A’dusi ku, buku ‘di komu kandre nyi’joa idre anyidri vu dri ga, tema anyini rere. ‘Di loso palandra. 6 2. BUKU ‘DI NYE’BUA A’DITE WA, JO KUSA NYEMUA BUKU ZI ‘BAA TRO LINI NI Buku ‘di ebua a’dite wa jo kusa emua buku zi ‘baa tro lini ori ni ero Kominiti dri i’doa ingoni ya ni. Jo nyi le lini ni amgbugodru ri ni, nyemua buku zika jo idrele lapwonyia ori ni ero i’doa ingoni ya (Facilitators Handbook) ri tro. Ki jo nyile e’bule goli’ba (farmers) ni a’dite, kolea idre kii ta eri ‘di ‘baa pi pa. • Nyinje ta buku ‘dii drile ga pa, nyica anjua ‘ba ni kuru. • Kolea drubasi nyi’bi a’ia lara esuka buku ‘dii idrii. Awusidru a’di buku ‘di imba wa (improved) o’buu ni. 3. TA KOLEA IDREKI, JO ECO KII (TRANSLATE) BUKU ‘DI TI ZI SI RA I Jo nyeco ti mgbi zi si ra, kolea nyi kwe ofu ‘ba buku ‘di si’ba ri ni ra. Ofu ‘di nyi kwea ni ta ‘di ‘baa pi idrejo: √ Ovi sijo ri (printing), kolea kolu buku ‘ba ciri dri ani, ofisi ni buku ani ku √ Eno na kolea kolu rongo, kigaa buku ni bi kpoo √ Kolea drivu (font) na kolu rongo √ Waraga sijo ri kolea kolu okpo rii √ Nyidre ga pa, jo nyesu loso, nyi ‘di idrea nya lejo ri ni pi. 4. OVI LARA AMIJO (FEEDBACK) BIOVERSITY INTERNATIONAL TRO RII Jo nyi dri lara zi a’a buku ‘di a loso injajo nyize ofu ‘di ole ‘di i ga: r.vernooy@cgiar.org Riferesi Vernooy, R., Sthapit, B. Bessette, G. 2020. Community seed banks: concept and practice. Facilitator hand book (updated version). Bioversity International, Rome, Italy. Available at: https://hdl. handle. net/10568/81286 7 8 BUKU 1 JOA RII ORI NI ERO KOMINITI DRI I’DOKA 9 10 LINI AFRIKA GA SI Ama ‘adi pii ya i Ama amgbu membaa ‘di uku olu’ba ole ungwele Gumbu ga rii. Vu ‘di esua ewo Limpopo dri ni ga. Ani ‘di South Afrika ga, ire leci Zimbabwe dri tro. Ole ama laka ‘di a’wi, eyi laka ga. Ukuma ‘ba konyi leka kwe’ba ri ni caka ole ‘di i ga okpo rere. Soko saa lolu. Ama ori ni ero kominiti dri amadri a ta mba amai. Idara na saa amidrea amai. Ukuma laka iyo. Ama ori ni drile mgbilimgbili ri a ta mba amani e’bule awu. Ama ori fulu dri mgbi mgbi ri, osu ni drile mgbi mgbi rii, uruju mgbi mgbi rii, seri, inju mundru (gourds), osu, inju, anya mgbili mgbili ri tro, ta na mba awu. Kwe zi ungwea moringa, ori na saa amadri a’a. Ama jo amgbugodru, sutoa ani na a’a. Ama ori ‘di ata mba laka. Amadri parani lemu dri sa a’a. Ama lemu idre laka. Zia amadri a’a rii amvu. Ama ori ‘di usa laka. Ama konyi esu ozara (ministry) losi dri (agriculture), rudu dri (forestry), e’bi (fisheries) dri, ukuma South Afrika dri i ga si. Konyi zi amesua ukuma ga ga Limpopo dri iga si. Vua Bioversity Interrnational ga si sa ama konyi esu. 11 12 Ta amale amami anyi tro rii Amale dria ta njele anyini a’di kii ori ni ero kominiti dri e’do ingoni ya i. Ani ungwele ori ni ero kominiti dri ‘dii, ani lemu ga angwadru rii. Anaa e’bu amgbu na ovi ‘adi kii anyi tro ori loso ri itia, ta na mbaa, anjua ukunji ago tro ingoni ya i. Vu amgbu ‘baa ‘di kesua a’I ‘baa asi ori ni drile ga rii. Zi ti si, ‘ba’di ka konyi esu gamente ga si. Zi ti si esu kii ko. A’ia e’bu ni drile na anjua ewo na si ‘dini: • Ori ‘ba dri ‘dia eze a’a rii ta mbaka (conserve) kegwee drudru ku i. Zi ani ori e’doka egweka dri ri, a’di ki itia (restore) ingoni ya i. • Ori loso ri a’di ki itia, anjua, esule eze ingoni ya ‘i. • Ka ki ‘ba ikonyi vu ituka (development) si. Dria, ama lini su kwe anyini, ovi anyi ori ni ero kominiti dri i’do dru rii. 13 14 Katua 1 joa rii: Ori ‘ba dri a’a ri drile na mgbilimgbili ri a’i si ya (crop diversity) ni itirijo, nika dru (awareness creation) tro Katua a’di kii ‘dua ati ri ‘a na anjuru su: ori ni drile mgbilimgbili ri a pa emuka; Ori ni drile mgbilimgbili ri si ya ni nijo; asi traka ori a’a rii dri ga; ‘ba ni bi awika ta ‘di ‘baa i ga. ORI NI DRILE MGBILI MGBILI ‘DIA A’A RI ‘A PA EMUKA Atijoa ri kolea oniki anyi tro, ori ni drile mgbilimbgili ‘ba dri a’a ri si ya ‘i. Ori ‘di karesu ‘ba dri ‘dia jo kusa ole zii iga ya ‘i. Ta ‘di idrejo wa kolea omgba ki anyi tro eno inyaa ga atere mita eri azo ga, mita eri ali na iga tro. A’di ki eno ‘di ‘a ‘a anju su. Awusi dru a’di ki ta ‘di ‘ba pi ni wa: 1. Ori a’a ‘ba amgbu ga, saa ole yayadru ga rii 2. Ori a’a ‘ba ga ka, ki saa ole yayadru ga rii. 3. Ori saa ole ga angwa dru ga, ki ‘ba yayadru kosaa ni rii. 4. Ori saa ole ga angwa dru rii ga, ‘ba ga kosaa ni ri. 15 16 Katua 1 joa rii: Ori ‘ba dri a’a ri drile na mgbilimgbili ri a’i si ya (crop diversity) ni itirijo, nika dru (awareness creation) tro Ta ‘di anjuka ewo su si (four squares in a quadrant) ko’baa a’di ki ori ni drile mgbilimgbili ‘ba dri a’a ri ni loso dru. Gba gba na a’di ki nia wa jo ori ni drile mgbili mgbili ri yayadru, jo ga, jo kegwe ya i. A’di ki ewo ga angwa dru tou jo ri (fifth square) enja laka wa. Ani ‘di ori ni drile aniga ‘ba dri a’a driadru egwe dri ri ‘baa ni. Ole zii ‘ba pi ni ga, omgba kii eno ‘di awu ku. Ka ki lawala ni eno mgba awu (diversity wheel). Kaki ‘a na anju ewo su. Ole aga ga asire ri kaki ori drile na egwe dria dri ri ‘ba laka. A’di ki ta ‘di angwa ori alu alu a’a ri ni kpoo. Ovi dru nosi seri. A’di ki nia dru jo yayadru, ole ga ya i. 17 18 Katua 1 joa rii: Ori ‘ba dri a’a ri drile na mgbilimgbili ri a’i si ya (crop diversity) ni itirijo, nika dru (awareness creation) tro OVI A’DI NIA DRU JO ORI NI DRILE KARINJA OLE KEGWE I A’di kii ta ‘di ana anju su (4-cell technique) nijo ori ingo e’do egweka ni, jo kusa egwee dri ni. Egwe a’du si, tro. Vu cidru ga kolea oni ki ote, ori ni drile kegwe ambamba. Ole a’di ori sa laka rii saa karindu. Kozi ‘e si ga angwa dru. Ovi dru jo ama kii ori sale kinya tou agare ri nia ri kinya mudri ole kinya mudirii agare ri nia ti tro, a’di ki esua ta efuru laka ra. Ori zi pi egwe dri. Ori ni ovi zi pi indruru ra, esuka na dria okpo. Kolea otra ki asi ori ni drile a’a rii iru, kegwee kii dru ka. Ta ‘di ni ridrejo wa kolea idre kii ta ‘di ‘baa pii: • Ati joa ri kolea o’bi kii ori ni drile ‘badri ‘dia a’a rii usile vuru. • O’bi ki erale ori esu a’di ki saa kinya mudri ole kinya mudirii agare ri nia rii. Awusi dru a’di ki nia ote, jo ori ni drile ‘badri ‘dia kirinja ole kirindu ya i. Zia ni ko’baa a’di ki nia ote jo ori ni drile olu oku ri ani i. • O’bi ki esule ta ‘bare ta ‘di karinja, jo kusa karindu a’du si ya i. 19 20 Katua 1 joa rii: Ori ‘ba dri a’a ri drile na mgbilimgbili ri a’i si ya (crop diversity) ni itirijo, nika dru (awareness creation) tro KOLEA AWI KII MI ORI NI DRILE GA Ta zi kolea idre ki ri, ondre kii anyi tro a’di ki ori ‘ba dri a’a ri a ta mba loso kirinja dru, jo kusa krindu dru ya i. Ta ‘di adi ki idrea ni, kolea oni ki dru, ovi ‘ba ta so ‘ba ri, ka ki ori ovi ‘bale oru, jo kusaa ta na ‘bajo, ole kaki amia ingoni ole a’du ‘ba tro ya i. Ta ‘di pi idrere ga a’di kii nia dru, jo gbadru ovi a’di kii ori ni ta mba dru ri loso, jo loso ku ya ni nijo. 21 22 Katua 1 joa rii: Ori ‘ba dri a’a ri drile na mgbilimgbili ri a’i si ya (crop diversity) ni itirijo, nika dru (awareness creation) tro OVI A’DI KII ‘BA CIDRU NI BI AWI DRU RII Ori ni drile a’a ri nika, vu na vika tro ko’baa a’di ki nia ori ingo kirinja ole kirindu ni, vua a’du si. Ta ‘di ka ‘ba ikonyi a’du si ku ko’baa a’di ki loso ori ni ta mbajo ri ni dru. Acika goli’ba ndrere a’i dri ole ga ni ani ta loso rii. A’du si ku nika ole ‘badri ‘dia ori ni drile laka yayadru rii, ka ‘ba ni bi awi nijo ori ni ta mbaa ingoni ya ‘i. 23 24 Katua 2 joa rii: Ra’ika ori ni ero kominiti dri awijo ‘badri ‘dia ‘Ba ni bi awika zi ti ko’baa ‘ba bi kina ofe ra ri, kaki lea a’i ki’do ori ni ero kominiiti dri a’i dri ole ga. Gumbu ga ri i’dore nga amidre lemu vu yayadru goli’ba tro. Ama ‘ba o’be ki i’ja awu, ori ni ero kominiti dri awijo i. Ki konyi ka rundru wa angwe si i, ori ni ero kominiti dri awijo. 25 26 Katua 2 joa rii: Ra’ika ori ni ero kominiti dri awijo ‘badri ‘dia Katua zi na kolea okoki rii ‘di a’di kii ori ni ero kominiti dri ‘baa iingo ya i. Ta kolea ora ta drilea ru, ocaki ra’ire ‘baa ingo ni kuru, ri ta ‘di ‘baa pii. • Ole anya lele ri kolea ‘dipi na anyi ni loso dru • Ole na kolea kolu lolu ambamba ku. ‘Ba kpoo kolea kesuki caka laka epe. • Kolea mutukari koca ole naa iga wa. • Eyi kolea kolu ire a’a • Ole onyaa jea laka wa na kolea kolu ire. • Ma’di ta nire losi ni drile ga rii (extension worker), isa kolea kolu ire. 27 28 Katua 3 joa rii: Losi’ba ni bi awika, a’ia pa emuka, ori ni ero kominiti dri sijo Vu amgbu ‘ba ikony ke’ba, ‘ba leka a’i ki’do ori ni ero kominiti dri ri ka ki ikonyi esu a’ia ni a ga si. Goli’ba kolea ko’bi kii konyi kwele, ori ni ero kominiti dri i’dojo wa ni. Gumbu ga ri i’dore nga, amidre lemu nijo a’du ka rule ni ya i, a’di ka a’du kwe ya ‘i, jo kusa a’di ka a’du idre awu ya i. Amungwe ‘ba kpoo dru, uku ago tro, ‘bonji ‘ba amba tro, ‘ba ire rii ‘ba lolu ri pi tro. Amungwe a’i kpodru. Dru dru koke ki a’ia raa a’di ta ‘di idre ingoni ya i. 29 30 Katua 4 joa rii: Lini Kweka Lini kweka, ori loso ri ovijo, ori u’bika, i’wi ka na tro, ori ni ta mbaka drile na mgbilimgbili usika vuru tro, karule ra. Kolu loso jo ma’di le’jo goli dri nire ra na (extension worker) ire a’a. A’di ungwea kide lini tema ‘ba ‘di ni, jo kiredre wa ya i. Ori ni ero kominiti dri zi pi, kaki reri, sukuru goli’ba kominiti ‘a ri tro, lini ‘di kwere ga. Awusi dru kominiti ka ori loso ri ovia ingoni ya, ole itia ingoni ya tro, ni ote. Kolu loso jo kominiti ka ‘ba loso asi taka ori loso ri ndrure ga ri upe a’ia dri sere ga, ori ni drile mgbilimgbili a pa emujo, Kominiti ni. 31 32 Le’jo a rongo rongo angwaka Buku ‘di nia ori anyitro ta inire ovi su ‘di a’di ki anyitro ori ni ero kominiti dri i’doa ingoni ya ni. Katua 1 joa ri: Ovi a’di ori ni drile mgbilimgbili ‘badri a’a ri ni dru ri. Ziani a’di ‘ba ni bi awi ingoni ya ‘i. Ta ‘di niaga ini ki ta ni drile aini su: • Ori ni drile mgbiligmbili ‘badri a’a ri nika. Esua ‘badri ‘dia logo ingo ni ga ya i. • Nika ori ni drile mgbilimgbili ‘badri ‘dia a’a ri kareco ditri ingoni. ku sa a’du si ya i. • ‘ba mgbilimgbili e’bu idreka ori ni drile mgbimgbi tro ri kaki ori ni ta mba jo kusa kaki ori ami ingoni ya i. • Ovi a’di lini ‘di icaa ‘ba mgbilimgbili ga ingoni ya i. Katua 2 joa rii: Ra’ika ‘di ole ki ori ni ero kominiti dri sika ‘dia ra ya i. Ta ‘di niaga ta yayadru. Ovidru ra’ika ori ni ero kominiti dri ole ru ra ya i, jo kusa a’du ‘ba a’di ungewa awu ‘ba ikonyire ga angwesi, jo kusa e’i ga ‘dia ogo ogo i. Zi ani ole ori ni ero kominiti dri a‘di ki ‘baa laka rii. Katua 3 joa rii: Goli’ba ni vico injaka a’ia pa utaka alu tro, ori ni ero kominiti dri ‘di sijo. Katua 4 joa rii: Lini kweka. ‘Baa buku 1 joa ri, ovi a’di ki ori ni ero kominiti dri i’do dru, imbaa dru ri, ti na komba ‘di pi. Ovi ‘adi kii ori ni ero kominiti dri i’do dru rii. A’di kii driadru vu mbuku erijoa ri iga. Le’jo Vodo dri. Ovu kii buku u’di rii iga! 33 Ta ‘Ba buku ‘di si’ba rii idrile ga Ronnie Vernooy. Ani ‘di ka e’bu idre Bioversity International, Wageningen, the Netherlands, ga. I’do e’bu ‘ba’di tro imba 10, 2011 dri si. Idre e’bu ori ni drile mgbilimbgili tro. Zia ni ovi a’di ori ni ta mba ingoni ya tro ire kinya 25. Idre e’bu vu ‘di ‘ba pi iga: Bhutan, China, Colombia, Cuba, Honduras, Mongolia, Nepal, Nicaragua, South Africa, Vietnam tro. Anaa e’bu amgbu na olu cara ciki tro (policy), a’di ki ori ni drile mgbigmbi ri ta na mbaa ingoni ya i. Guy Bessette. Ani ‘dii ka e’bu idre ani ni kenggo (independent). Olu ofure dru (information), lini kwere gbu Afrika ka i. Driadru dru ka konyi kwe Bioversity International ni ori ni drile ga. Bhuwon Sthapit (Avure rii). Anaa e’bu ni amgbu na ori izoka. i’do e’bu Bioversity International tro kinya 1997 si. Oze ani ati Malaysia, Naivu omu India. Odra kinya 2017 si, esu ani Nepal. Ana lini ambgu ani ovi ori ni drile mgbilimgbili ri ovia ingoni, saa ingoni, amvu rongo jo kusa ciri ciri ri tro kpoo, bi ori ni ero kominiti dri i’doa ingoni ya tro. Mabjang Angeline Dibiloane. Ani dri Diploma Anyukwa ni ta mbajo rii, pi digiri saa a’a. Ka ‘ebu idre ozara zira dri South Afrika drii iga. Nkat Lettie Maluleke. Anidri digiri a’a Botany ga. Ani ma’di kwe usale usa ri a pa utare South Afrika ga cidru rii. Ta ‘di kpoo ana dri ga. Pa kina utaa ingoni ya ‘i. Lehlogonolo Abner Matelele. Esu Digiri Soil Science ga. Anidri Masters digiri eri. Ana e’bu ni amgbu na ori ni ta mbaka. Ka e’bu idree ozara zira dri tro, South Afrika. Mpolokeng Lydia Mokoena. Ana digiri ni Crop science ga. Anaa e’bu amgbu ori ni ta mbaka, ukuma zira dri South Afrika ga rii. George Phora. Ani ma’di vodo (technical) rii. Ka e’bu idre ozara zira dri iga, South Afrika. Ramadimetja Precious Sema. Ana digirii ni Botany ga Biochemistry tro. Ani ma’di vodo rii, ozara zira dri iga, South Africa. Thabo Tjikana. Esu ana masters digiri ni Conservation ga. Ka e’bu idre ozara zira dri iga, South Africa. Ma’di Buku ‘’Di Idrire Ma’di Ti Si Rii Ani Prof Mairi John Blackings Academic Registrar, University of Juba P.O. Box 82, Juba South Sudan. Ma’di Amba Ndrere Buku ’Di Idrire Ma’di Ti Si Ri Ani Prof Salah Khatir Jubarah Dean, School of Natural Resources and Environmental Studies, University of Juba P.O. Box 82, Juba South Sudan. OLE NYINI TASIJO The Alliance of Bioversity International and the International Center for Tropical Agriculture (CIAT) is part of CGIAR, a global research partnership for a food-secure future. https://alliancebioversityciat.org/ ISBN: 978-92-9255-282-4 42