Tháng 10/2021 CGIAR là quan hệ đối tác toàn cầu, bao gồm 15 tổ chức CGIAR is a global partnership that unites organizations nghiên cứu, giúp đảm bảo an ninh lương thực. Chương trình engaged in research for a food-secure future. The CGIAR Nghiên cứu CGIAR về Chăn nuôi cung cấp các giải pháp Research Program on Livestock provides research-based dựa trên nghiên cứu để giúp các hộ nông dân sản xuất solutions to help smallholder farmers, pastoralists and nhỏ, người chăn nuôi chuyển đổi sang sinh kế bền vững, agro-pastoralists transition to sustainable, resilient có khả năng phục hồi và chuyển sang mô hình kinh doanh livelihoods and to productive enterprises that will sản xuất, giúp nuôi sống các thế hệ tương lai. Chương help feed future generations. It aims to increase the trình hướng tới tăng năng suất và lợi nhuận của các hệ productivity and profitability of livestock agri-food thống chăn nuôi theo những cách bền vững, giúp thịt, sữa systems in sustainable ways, making meat, milk and eggs và trứng trở nên sẵn có hơn và có giá cả phải chăng tại more available and affordable across the developing các quốc gia đang phát triển. Chương trình gồm năm đối world. The Program brings together five core partners: tác chủ chốt: Viện nghiên cứu Chăn nuôi Quốc tế (ILRI) có the International Livestock Research Institute (ILRI) sứ mệnh về chăn nuôi; Liên minh Bioversity và Trung tâm with a mandate on livestock; the International Center Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT), nghiên cứu về các for Tropical Agriculture (CIAT), which works on forages; loại cỏ chăn nuôi; Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Vùng the International Center for Research in the Dry Areas khô hạn (ICARDA), nghiên cứu các loài nhai lại nhỏ và các (ICARDA), which works on small ruminants and dryland hệ thống đất khô hạn; Đại học Khoa học Nông nghiệp systems; the Swedish University of Agricultural Sciences Thụy Điển (SLU) với chuyên môn đặc biệt trong lĩnh vực di (SLU) with expertise particularly in animal health and truyền và sức khỏe động vật và Deutsche Gesellschaft für genetics and the Deutsche Gesellschaft für Internationale Internationale Zusammenarbeit (GIZ) kết nối nghiên cứu Zusammenarbeit (GIZ) which connects research into với các quy trình phát triển, đổi mới và mở rộng quy mô. development and innovation and scaling processes. Chương trình cảm ơn tất cả các nhà tài trợ và tổ chức trên The Program thanks all donors and organizations who toàn cầu đã hỗ trợ chúng tôi thông qua đóng góp cho globally supported its work through their contributions to CGIAR. the CGIAR Trust Fund © 2021 © 2021 Ấn phẩm này được cấp phép sử dụng theo Giấy phép Quốc This publication is licensed for use under the Creative tế Creative Commons Attribution 4.0. Để xem thêm về Commons Attribution 4.0 International Licence. To view Giấy phép này, vui lòng truy cập website this licence, visit https://creativecommons.org/licenses/by/4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0. Trừ trường hợp có lưu ý khác, còn lại bạn có thể tự do chia Unless otherwise noted, you are free to share (copy sẻ (sao chép và chia sẻ lại tài liệu bằng bất kỳ phương tiện and redistribute the material in any medium or format), hoặc định dạng nào), điều chỉnh (chuyển đổi và xây dựng adapt (remix, transform, and build upon the material) dựa trên tài liệu) cho bất kỳ mục đích nào, ngay cả về mặt for any purpose, even commercially, under the following thương mại, với các điều kiện sau: conditions: GHI CÔNG. Tác phẩm phải được ghi nhận tác giả, nhưng ATTRIBUTION. The work must be attributed, but not in any không được dưới hình thức yêu cầu chứng thực từ phía nhà way that suggests endorsement by the publisher or the xuất bản hoặc tác giả. author(s). Mục lục / Table of contents Giới thiệu chung về triển lãm / About the exhibition 02 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật / Livestock through the eyes of artists 01 07 Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân / Livestock Development from the Farmer’s Perspective 46 Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng / Livestock Development from the Public’s Perspective 86 Giới thiệu chung về triển lãm / About the exhibition Nằm ở khu vực Đông Nam Á, cái nôi của nền văn Located in Southeast Asia, a cradle of humanity, minh lúa nước, Việt Nam có một nền nông nghiệp Vietnam has a long-standing agricultural history lâu đời, gắn bó chặt chẽ với đời sống vật chất, that is closely linked to the physical, spiritual tinh thần và văn hóa của con người. and cultural life of its people. Ngành nông nghiệp của Việt Nam đóng góp 15% Within the agricultural sector in Vietnam, tổng sản phẩm quốc nội (GDP), trong đó ngành livestock plays an important role. Livestock chăn nuôi đóng góp 30% giá trị của ngành nông accounts for 30% of agricultural Gross nghiệp. Ngành chăn nuôi góp phần không nhỏ Domestic Product (GDP), and the agriculture 02 trong việc tạo sinh kế cho các nông hộ nhỏ, góp sector itself accounts for 15% of national phần tăng thu nhập cho nông dân, tạo công GDP. Livestock production is critical to the ăn việc làm, giúp xóa đói giảm nghèo, cải thiện livelihoods of smallholders, contributing to chế độ dinh dưỡng và góp phần thu hẹp khoảng farm income, creating employment, reducing cách giới. poverty, improving diets and helping to bridge the gender gap. Livestock production has Dự án can thiệp dựa vào chăn nuôi hướng tới always been an intimate part of the Vietnamese sinh kế bình đẳng và cải thiện môi trường ở vùng people, entering poetry and art with folk cao Tây Bắc (gọi tắt là Li-chăn, trong tiếng songs, proverbs and folk paintings passed down dân tộc Thái có nghĩa là tốt đẹp) tổ chức triển through generations. lãm trực tuyến về chủ đề Chăn nuôi Việt Nam dưới góc nhìn nghệ thuật và góc nhìn của nông The project Livestock-led Interventions towards dân, với mục đích nâng cao nhận thức của công Equitable Livelihoods and Improved Environment chúng về vai trò của ngành chăn nuôi nước nhà in the Northwest Highlands of Vietnam, known trong việc cải thiện sinh kế và hỗ trợ các nông as Li-chăn (meaning beautiful in local Thai hộ chăn nuôi quy mô nhỏ hướng tới đạt được dialect), is organising a virtual exhibition. The các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Triển exhibition aims to raise public awareness on lãm do dự án Li-chăn đồng phối hợp với Bảo the role of livestock in improving people’s tàng Mỹ thuật Việt Nam, một trong những đơn livelihoods as well as support the country’s vị đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa và smallholder livestock producers in achieving the Giới thiệu chung về triển lãm About the exhibition nghệ thuật tại Việt Nam, trực thuộc Bộ Văn hóa, Sustainable Development Goals. The exhibition, Thể thao và Du lịch. Livestock Development in Vietnam from Artists’ and Farmers’ Perspectives, is developed in Triển lãm giới thiệu tới công chúng những tác collaboration with the Vietnam Fine Arts phẩm nghệ thuật thuộc nhiều thể loại khác nhau Museum, one of the leading national agencies in do các nghệ sĩ Việt Nam thực hiện trong giai arts and cultural research, under the Ministry of đoạn từ những năm 1900 đến những năm 2000, Culture, Sports and Tourism. và hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng. Theo kế hoạch, dự án Li-chăn và Bảo tàng Mỹ thuật Việt The exhibition exhibits a range of unique Nam dự kiến tổ chức một triển lãm tranh lưu artwork on agriculture and livestock painted by 03 động tại tỉnh Sơn La vào cuối năm 2021, để đưa Vietnamese artists between 1900 and 2000 những tác phẩm này tới công chúng ở tỉnh Sơn and currently stored at the museum. A physical La, nơi dự án Li-chăn đang được triển khai. Kế exhibition is planned for the end of 2021 in hoạch tổ chức sẽ tùy thuộc vào tình hình dịch Son La Province, promoting this artwork to the bệnh COVID-19. public in the region where the project is being implemented (contingent upon the COVID-19 Triển lãm bao gồm ba phần. Phần thứ nhất, Chăn situation in the province). nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật, giới thiệu tới công chúng những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, đa The virtual exhibition consists of three parts. The dạng về chất liệu và chủ đề, liên quan đến những first, Livestock Development through the eyes hoạt động nông nghiệp chăn nuôi, hiện đang of artists, exhibits unique artwork on agriculture được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật and livestock, diverse in both materials and Việt Nam. themes, that is currently kept and displayed at the Vietnam National Fine Arts Museum. Phần thứ hai, Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân, triển lãm những câu chuyện kể qua ảnh, do In the second part, photographs and stories by chính những nông dân tham gia dự án Li-chăn Li-chăn farmers from Mai Son District, Son La tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La thực hiện. Đó là Province reflect Livestock Development from những câu chuyện người thực việc thực trong the Farmer’s Perspective. Using the ‘photovoice’ Giới thiệu chung về triển lãm About the exhibition công tác phát triển chăn nuôi tại miền quê method, farmers give their own view on the role nghèo khó, từ khâu chọn giống, chăm sóc đàn vật of livestock in their lives and on the importance nuôi, trồng cây thức ăn chăn nuôi, đến xử lý chất of selecting breeds, taking care of livestock thải trong chăn nuôi bảo vệ môi trường, xây dựng health, growing forage, preparing feeds, thương hiệu lợn bản. composting livestock waste to improve the environment, and Ban pig branding. Phần thứ ba của triển lãm giới thiệu Chăn nuôi dưới góc nhìn của công chúng. Đây là những tác The third part exhibits the winning artwork phẩm đoạt giải trong cuộc thi vẽ và chụp ảnh về on Livestock Development from the Public 04 đề tài chăn nuôi dành cho các đối tượng nghiệp Perspective in a competition launched in dư trên toàn quốc do Ban tổ chức phát động vào September 2021. giữa tháng 9 năm 2021. We hope that the artwork will touch the hearts Ban tổ chức hy vọng triển lãm sẽ đem đến cho of the public, those who love beauty and culture công chúng những câu chuyện nhẹ nhàng, gần and are interested the lives of the Vietnamese gũi về các hoạt động chăn nuôi, qua đó giúp people, and help to improve knowledge around nâng cao nhận thức về ngành chăn nuôi nước domestic livestock production in Vietnam. nhà, cũng như tầm quan trọng của vấn đề phát triển bền vững trong chăn nuôi nói riêng và nông nghiệp nói chung. Giới thiệu chung về các đơn vị tổ chức About the organisers Tọa lạc tại số 66 phố Nguyễn Thái Học, Quận Ba Located at 66 Nguyen Thai Hoc Street, Ba Dinh Đình, Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là một District, Hanoi, Vietnam, the Vietnam National trong những bảo tàng có vị trí quan trọng nhất Fine Arts Museum is one of the leading national trong việc lưu giữ và phát huy kho tàng di sản museums to preserve and promote the cultural văn hoá nghệ thuật của cộng đồng các dân tộc and artistic heritage of Vietnam. The museum Việt Nam. Bảo tàng sở hữu bộ sưu tập các tác owns a huge collection of fine art with more Giới thiệu chung về triển lãm About the exhibition phẩm mỹ thuật đồ sộ lên đến hơn 20.000 hiện than 20,000 objects of all types and materials, vật, thuộc mọi loại hình và chất liệu, từ sơn mài, from lacquer, oils and silks to paper paintings sơn dầu, lụa, tranh giấy, cho đến điêu khắc đá, and stone and bronze sculptures. Together đồng… là minh chứng cho sự phát triển của nền these illustrate the development of Vietnamese mỹ thuật Việt Nam từ thời Tiền – Sơ sử cho đến fine art from prehistory to the present day. ngày nay. Hệ thống trưng bày thường xuyên của The museum’s regular display exhibits more Bảo tàng giới thiệu hơn 2.000 hiện vật, bao gồm than 2,000 artefacts including nine national chín Bảo vật Quốc gia, mở cửa phục vụ đông đảo treasures, which are open to the public. công chúng trong và ngoài nước. 05 Li-chăn là dự án tại Việt Nam, thuộc Chương trình Li-chăn is a project under the CGIAR Research nghiên cứu về Chăn nuôi của CGIAR. Các kết quả Programme on Livestock that aims to provide nghiên cứu sẽ đưa ra giải pháp giúp tăng năng research-based solutions to transition suất và tạo ra sinh kế bền vững cho các nông hộ smallholder farmers to sustainable and và hộ kinh doanh nhỏ, hướng đến an ninh lương resilient livelihoods and to more productive thực cho các thế hệ tương lai. Việt Nam là một small-scale enterprises that will help feed trong bốn quốc gia trọng điểm trên thế giới được future generations. Vietnam is one of four lựa chọn để thực hiện chương trình nghiên cứu priority countries selected to consolidate and này. Tổng hợp từ các kết quả nghiên cứu liên translate research from different disciplines ngành, chúng tôi đã thử nghiệm, kết hợp một into a pilot study. The project runs from 2019 vài hoặc nhiều can thiệp khác nhau trong giai until the end of 2021 in Mai Son District, Son La đoạn từ năm 2019 đến cuối năm 2021. Dự án Province. Li-chăn has been co-designed by both này được các đối tác trong nước và quốc tế cùng international and national partners. In Vietnam, hợp tác thiết kế. Liên minh Bioversity và Nghiên the project is coordinated by the Alliance of cứu Nông nghiệp Nhiệt đới (Alliance of Bioversity Bioversity International and the International and CIAT) và Viện nghiên cứu Chăn nuôi Quốc Centre for Tropical Agriculture, and the tế (ILRI) là hai trung tâm trực thuộc CGIAR điều International Livestock Research Institute. phối dự án tại Việt Nam. Giới thiệu chung về triển lãm About the exhibition 06 Phần 1 / Section 1 07 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật, một mệnh Livestock through the eyes of artists incorporates đề chứa đựng hai góc nhìn xưa và nay. Xưa là two art perspectives: one from the past and the các dòng tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, other from the present day. The old includes Kim Hoàng. Nay là nghệ thuật tạo hình hiện đại representations from popular folk print genres like trên những chất liệu: sơn dầu, lụa, màu nước, bột Dong Ho and Hang Trong. The modern comprises màu, khắc gỗ… typical artwork using a wide range of media, such as oil on canvas, silk, watercolours and woodcut. Trâu, bò, lợn, gà là những vật nuôi trong nhà không thể thiếu ở nông thôn, miền núi, tại các Buffaloes, cows, pigs and chickens are the gia đình khá giả hay nghèo khó. Sự gắn bó, yêu most common and dearest animals in rural and thương từ hai phía đã khiến bốn con vật trở mountainous areas, both in wealthy and poor thành nhân vật chính xuất hiện trong văn học, families. Gradually people have developed an 08 thơ ca, hội họa, và trong nền văn hóa dân gian. intimate relationship with them and found key sources of inspiration from them to create various Bức tranh gà in trên giấy điệp xuất xứ từ dòng works of art and literature and many folk prints. tranh Đông Hồ biểu tượng cho sự sung túc, no đủ. Hình ảnh chú gà trống kiêu hãnh gáy vang Dong Ho is a classical folklore genre introduced báo hiệu một ngày mới tươi sáng. Tranh lợn đàn in this exhibition. It has a unique sparkling white trên lưng có hình vòng xoáy ,‘âm-dương’ tượng background of Do paper made with seashell trưng cho sự sinh sôi, nảy nở… Cứ thế, người nghệ powder paste. In these prints, the chicken is a nhân xuất thân từ làng Đông Hồ vùng Kinh Bắc, representation not only of wealth and prosperity hay làng Kim Hoàng của xứ Đoài xưa, đến người but also of courage, as in the image of the kẻ chợ Hàng Trống của Hà Nội đã thể hiện các rooster standing straight crowing to signal the vật nuôi trâu, bò, lợn, gà bằng ngôn ngữ mộc break of a new day. Another meaningful detail mạc, tạo nên những bức tranh dân gian bình dị lies in the yin-yang vortex on the pigs, which mà xúc động lòng người. embodies fertility. The art contains many other such intimate details. Talented craftsmen from Tiếp nối truyền thống của cha ông, những nghệ Dong Ho and Kim Hoang villages, as well as sĩ hiện đại Việt Nam dù đã chiêm nghiệm khuynh Hang Trong in the Old Quarter, were excellent hướng tân kỳ của nghệ thuật phương Tây nhưng at turning these simple and familiar animals into vẫn quyến luyến vẻ đẹp giản dị, thân thương từ expressive symbols in various folk prints. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists một hiện thực Việt Nam trải dài nhiều thế kỷ trên Continuing this tradition, Vietnamese modern những nẻo đường lao động, chăn nuôi, sản xuất. artists, after experiencing many Western styles of art, still explore and preserve the simple beauty of Những sáng tác của các họa sĩ hiện đại đa dạng our nation in their work, the beauty in every aspect về phong cách: Phan Thế Cường, Tô Chiêm, Hà of life including labour and livestock production. Trí Dũng, Trần Khánh Chương... không chỉ phản ánh vai trò của vật nuôi trong hoạt động sản In this exhibition, Phan The Cuong, To Chiem, Ha Tri xuất, sinh kế, mà còn cho thấy mối quan hệ gần Dung and Tran Khanh Chuong are typical modern gũi, yêu thương giữa con người với vật nuôi. Thời artists with diverse art styles. Their artwork mở cửa Đổi mới, đều là chủ đề trâu, bò nhưng tác reflects not only the role of livestock in livelihoods phẩm của Lê Anh Vân, Hà Trí Hiếu lại cho thấy but also the close relationship between them and tính cách điệu cao trong tạo hình. Các tác phẩm the people. Later, after the Renovation period (Doi điêu khắc trên chất liệu đá bền vững của Nguyễn Moi), the artwork by Le Anh Van and Ha Tri Hieu 09 Phú Cường, Trần Thiết… đã khẳng định loại hình shows significant change, with notably stylised art. chiếm lĩnh không gian này vẫn tìm được nguồn In line with this, a number of sculptures, including cảm hứng từ đề tài vật nuôi gần gũi nhà nông. ones from sustainable media such as stone, are also included. These are the creations of sculptors Triển lãm Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Nguyen Phu Cuong and Tran Thiet. giới thiệu 30 hiện vật lựa chọn từ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, gồm tranh dân Livestock through the eyes of artists introduces 30 gian và tranh, tượng hiện đại, được trình bày pieces of art from the collection of the Vietnam theo sáu chủ đề: (1) ‘Giống di truyền’; (2) ‘Sức National Fine Arts Museum comprising both folk khỏe vật nuôi’; (3) ‘Cây thức ăn chăn nuôi’; (4) and modern works, which are categorised into ‘Chăn nuôi và môi trường’; (5) ‘Chăn nuôi và sinh six sections: (1) Livestock genetics; (2) Animal kế’; (6) ‘Chăn nuôi và đời sống văn hóa’. Triển health; (3) Feeds and forages; (4) Livestock and lãm mong muốn mang đến cho công chúng the environment; (5) Livestock and livelihoods; and những góc nhìn đa chiều về chăn nuôi và vật (6) Livestock and culture. We hope this exhibition nuôi, góp phần nâng cao nhận thức về vai trò will contribute to the public’s diverse perspective của chăn nuôi và thúc đẩy ngành chăn nuôi Việt on livestock, thus raising the awareness of the Nam phát triển bền vững. roles of livestock and promoting the sustainable development of our national livestock production. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 1 / Component 1 Giống di truyền Livestock genetics Giống di truyền quyết định đến năng suất và chất Genetics is a critical factor in determining the lượng sản phẩm trong chăn nuôi. productivity and quality of livestock. 10 Những kinh nghiệm quý báu trong việc chọn Throughout history, the Vietnamese people have giống của người nông dân xưa được phản ánh established their own methods for selecting qua hình ảnh ‘Lợn đàn’ (tranh dân gian Đông Hồ). good breeds. The image of mother pig in the Đó là con lợn nái phàm ăn, chóng lớn, đông con, Dong Ho folk print ‘Mother pig and piglets’ shows mắn đẻ với các tiêu chuẩn: ‘mõm rộng, lưng dài, the standards of a voracious, fast-growing and bụng bị’. Đặc biệt, hình tượng ‘Lợn giống’ được fertile pig, including a big snout, long back and thêm vào các vòng xoáy ‘âm-dương’ trên thân để pot belly. The yin-yang vortex on the pig’s body mang ý nghĩa cầu mong sinh sôi, nảy nở. symbolises fertility. Nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, Nowadays, advanced technologies provide công tác giống vật nuôi ngày càng được chú significant support in selective breeding. People trọng. Việc phổ biến các kiến thức về giống và are also more educated on the biological chọn giống theo hướng sinh học hiện đại được criteria needed to select good breeds to đẩy mạnh nhằm tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa produce higher-quality products and to có chất lượng cao hơn nữa, đáp ứng nhu cầu của adequately meet market needs. nền kinh tế thị trường. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 11 Tranh dân gian Đông Hồ / Lợn đàn / In màu tự nhiên trên giấy Điệp Dong Ho folk print / Mother pig and piglets / Printed on Diep paper Bức tranh phản ánh kinh nghiệm dân gian về The print interprets a folk experience in selecting chọn giống lợn tốt: mặt ngắn, có nhiều nếp nhăn, a good breeding pig. Accordingly, a good pig lưng võng, có lông ‘đai’, chân thấp. Vòng tròn should have a short and wrinkled face, a sagging xoáy ‘âm-dương’ vừa mang tính trang trí, vừa thể back with long bristles, and short legs. The hiện sự sinh sôi, nảy nở. yin-yang circle on the pig’s body is not only for decoration but is also a symbol of fertility. Tranh được treo nhiều trong ngày Tết, phản ánh mong ước về năm mới thịnh vượng, phát tài, Vietnamese people usually hang this print during phát lộc và đông con, nhiều cháu của người dân Tet holiday as a wish for many children and a Việt Nam. prosperous year to come. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 12 Thanh Vân / Đủ giống tốt cho chăn nuôi / Áp phích / 1978 Thanh Van / Having enough good piglets for livestock production / Poster / 1978 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 13 Trọng An / Thêm nhiều lợn giống tốt cung cấp cho xã viên / Áp phích Trong An / More good piglets for farmers in cooperatives / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 2 / Component 2 Sức khỏe vật nuôi Animal health Chăm sóc sức khoẻ vật nuôi giữ vai trò quan Animal health care plays an important role in trọng trong chăn nuôi, giúp đàn vật nuôi tăng sức livestock production and helps to prevent and đề kháng, phòng chống bệnh tật. increase resistance to disease. Người nông dân Việt Nam từ bao đời đã quan tâm Vietnamese farmers have always paid a lot tới việc chăm sóc vật nuôi để chúng đủ sức phục attention to the health of their livestock to vụ con người: lo cho trâu ăn no cỏ để đi cày, cùng make sure they are in good condition to serve us. 14 trâu nghỉ giải lao để lấy sức, kiểm tra chuồng trâu This is vividly depicted in the artwork describing khi gió lạnh về, giữ an toàn sinh học chuồng trại the resting moment of the buffalo after a hard cho đàn gia súc, tiêm vắc xin cho đàn vật nuôi… day’s work, in a little child feeding the buffalo, in a family checking the buffalo shed when the Những năm 1960-1970 hình thành các hợp tác weather is getting cold, in farmers maintaining xã nông thôn với phương thức chăn nuôi mới. the farm hygiene, and in veterinary officers Theo đó, trâu, bò không thả rông mà được chăn vaccinating pigs. thả theo nhóm hộ gia đình; nghé con không lẽo đẽo theo mẹ mà được chăm nuôi, mau chóng In the 1960s and 1970s, rural cooperatives trưởng thành. Phong trào thi đua chăm sóc trâu were formed, resulting in new farming methods. bò béo khoẻ phát triển rộng khắp. Càng ngày ý Consequently, buffaloes and cows were no thức về việc chăm sóc sức khoẻ vật nuôi càng longer grazed freely but kept on small household được chú trọng, đặc biệt là công tác tiêm phòng, farmsteads. Young calves no longer followed chống dịch. their mothers but were kept and raised separately to mature quickly. Many competitions on healthy buffaloes were organised, contributing to raising public awareness on animal health care, especially in getting animals vaccinated. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 15 Giang Tô / Bò trâu béo khỏe sức kéo càng tăng / Áp phích / 1973 Giang To / Healthier cattle improve work efficiency / Poster / 1973 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 16 Mai Cừ / Chăm sóc trâu / Bột màu / 1981 Mai Cu / Caring for cattle / Gouache / 1981 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 17 Hoàng Văn Cường / Đại hội thi trâu / Tranh thêu / 1973 Hoang Van Cuong / The buffalo festival / Needle painting / 1973 ‘Trâu ăn thì gầy, trâu cày thì béo’. In the north of Vietnam during the 1960s, - Tục ngữ - agricultural production was organised following Những năm 1960, sản xuất nông nghiệp ở miền a cooperative model, in which caring for Bắc được tổ chức theo mô hình hợp tác xã, việc buffaloes is one of the most important tasks. chăn nuôi trâu được giám sát chặt chẽ. Nhiều Many competitions on the healthiest buffalo phong trào chăm sóc trâu bò béo khoẻ, lấy đội were organised, with teenagers being the key ngũ thanh thiếu niên làm nòng cốt được phát động. participants. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 18 Trần Đình Thọ / Kiểm tra trâu / Khắc gỗ / 1974 Tran Dinh Tho / Buffalo health check / Woodcut/ 1974 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 19 Nguyễn Đăng Phú / Hết sức coi trọng công tác tiêm phòng, vệ sinh thú y chủ động phòng chống dịch cho gia súc / Áp phích Nguyen Dang Phu / Paying attention to vaccinating and biosecurity to prevent cattle diseases / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 3 / Component 3 Thức ăn và cây thức ăn chăn nuôi Feeds and forages Thức ăn là một trong những yếu tố quan trọng Feed and forage are vital to livestock productivity. quyết định năng suất trong chăn nuôi. From the 1950s to the 1970s, cattle and Những năm 1950-1970, phương thức chăn nuôi poultry were mainly raised on small family trong các hộ gia đình riêng lẻ năng suất không farms with low productivity. The livestock food 20 cao. Thức ăn cho gia súc, gia cầm lấy từ nguồn tự was homemade from natural ingredients, which nhiên và do từng gia đình tự chế biến. ‘Băm bèo, were primarily ‘chopped water hyacinth and thái khoai’ là ngôn ngữ chung nhất của nhà nông taro leaves’. lúc bấy giờ về việc chuẩn bị thức ăn chăn nuôi. Những năm 1980 đánh dấu bước phát triển của In the 1980s, livestock farming methods ngành chăn nuôi là chăn thả bò sữa trên những changed significantly as cows were taken daily đồng cỏ xanh tươi, rộng rãi. Ngày nay, ngành chăn to graze in lush pastures. Later, as the cattle nuôi gia súc lớn được chú trọng, kéo theo việc industry developed, the demand for forage trồng cây thức ăn chăn nuôi, vừa đáp ứng nhu increased to provide feed for both household cầu chăn nuôi hộ gia đình, vừa hình thành vùng and factory farming. nguyên liệu cung ứng nguồn thức ăn thô xanh chất lượng cho các đàn gia súc. Equally important, growing grasses and forage also helps prevent soil erosion in mountainous Ngoài ra, việc trồng thêm một số loại cỏ và cây areas, contributing to environmental protection. thức ăn chăn nuôi cũng giúp chống xói mòn đất ở các khu vực đất dốc ở miền núi, góp phần bảo vệ môi trường. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 21 Nguyễn Phan Chánh / Chăn bò / Tranh lụa / 1956 Nguyen Phan Chanh / Cow herding / Silk painting / 1956 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 22 Nguyễn Duyên / Chăn lợn / Khắc gỗ / 1965 Nguyen Duyen / Preparing food for pigs / Woodcut / 1965 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 23 Trần Văn Cẩn / Thái chuối nuôi lợn / Màu nước / 1969 Tran Van Can / Chopping banana stems to make food for pigs / Watercolor / 1969 ‘Lợn đói một bữa bằng người đói cả năm’. Food preparation is an important part of - Thành ngữ - livestock production. The image of a girl Chuẩn bị thức ăn cho vật nuôi là một hoạt động attentively chopping banana trunks to make food for pigs is nothing strange to our people. quan trọng trong chăn nuôi. Hình ảnh cô gái chăm A notable detail in this painting is the rifle and chú thái chuối để nấu cám lợn rất đỗi quen thuộc the small bag hung up behind the girl. This truly và bình dị, nhưng cây súng và chiếc túi dết treo reflects a historical period when the whole phía sau cô lại chính là những yếu tố phản ánh country united for national salvation, when sâu sắc một giai đoạn cả dân tộc Việt Nam đoàn everyone became soldiers always ready to take kết, mỗi người dân là một chiến sĩ, vừa sản xuất up arms to protect the homeland, yet they also vừa sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. worked hard to maintain life during the time of war. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 24 Trần Văn Cẩn / Thái rau lợn / Màu nước / 1969 Tran Van Can / Chopping vegetables to feed pigs / Watecolor / 1969 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 25 Phan Thế Cường / Cho gà ăn / Khắc gỗ / 1977 Phan The Cuong / Feeding chickens / Woodcut / 1977 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 26 Trần Quang Vinh / Hạt thóc hạt vàng / Bột màu trên giấy báo / 1967 Tran Quang Vinh / Rice as precious as gold /Gouache on paper / 1967 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 4 / Component 4 Chăn nuôi và môi trường Livestock and the environment Những năm 1980, hưởng ứng lời kêu gọi của Nhà In 1980s, the government called for nước về một môi trường xanh, sạch, đẹp ở nông environmental improvements to be made in thôn, hoạt động chăn nuôi được tổ chức khoa rural areas. Livestock production thus changed 27 học hơn. Những trại bò giống cao ráo, sạch sẽ accordingly. For instance, large and clean cow được bố trí cận kề các đồng cỏ xanh non, thuận barns were built near pastures to make it more tiện cho việc khai thác nguồn thức ăn và tiêu thụ convenient for the livestock to utilise the forage sản phẩm. Không còn cảnh lợn nằm lẫn với phân sources as well as consuming products. Pigs ì ọp trong không gian ẩm ướt, mất vệ sinh. Từng lived in cleaner stalls, separated from their trại lợn được chia ngăn gọn ghẽ, mỗi ngăn chỉ manure and bathed with fresh water. Notably, 2 - 3 con được cách ly khỏi phân, được tắm mát the environmental concern around waste bằng những vòi nước sạch hiện đại. Đặc biệt, kinh management was also addressed thanks to the nghiệm sử dụng nguồn phân chuồng từ chăn nuôi traditional yet creative way of treating manure với bài toán về giảm thải ô nhiễm cho môi trường by our farmers: turning it into an organic source được xử lý với nhiều giải pháp mới. Theo đó, thu of fertiliser. gom nguồn phân cũng là một hoạt động vô cùng quan trọng, vừa làm sạch môi trường chăn nuôi, vừa là nguồn tài nguyên cho ngành trồng trọt. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 28 Lê Xuân Trửu / Trại bò / Khắc gỗ Le Xuan Truu / The cow farm / Woodcut ‘Bê là bê vàng Bê đứng rềnh ràng Bê đi với mẹ…’ The painting depicts a corner of a cow farm, - Đồng dao - where a female farmer is giving milk to the Ở một góc trại bò, cô xã viên đang ân cần cho bê calves. In the past, cows were normally free ranging. This method could not enable a high uống sữa. Trước đây, bò thường được nuôi theo yield nor utilise the cows’ manure as an organic phương thức thả rông, năng suất thấp, không tận fertiliser, not to mention the increased risk of thu được phân bón, dễ lây nhiễm bệnh tật. Ngày disease. Nowadays, livestock production has nay, với những phương thức chăn nuôi mới như been updated with new and modern methods, bán chăn thả hoặc nuôi nhốt, những trang trại like semi-natural habitats or zero-grazing, and bò được quy hoạch sạch sẽ, thoáng mát, bò được cows are well cared for and kept in airy clean chăm sóc đầy đủ, vừa làm cho sản lượng bò tăng stalls. The production yield has thus improved, cao, đảm bảo tốt sức khoẻ vật nuôi, vừa bảo vệ livestock health is better managed, and the môi trường. surrounding environment is not polluted. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 29 Minh Phương / Dùng mọi nguồn phân bón để tăng năng suất lúa / Áp phích Minh Phuong / Making use of animal compost to improve rice yield / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 30 Lê Hướng Quỳ / Phát triển chăn nuôi tận dụng nguồn phân chuồng góp phần thâm canh / Áp phích / 1978 Le Huong Quy / Making use of manure to contribute to intensive farming / Poster / 1978 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 5 / Component 5 Chăn nuôi và sinh kế Livestock and livelihoods Chăn nuôi là ngành kinh tế sản xuất quan trọng Livestock production is the core of the của nông nghiệp Việt Nam. Trước kia, người nông agricultural industry in Vietnam. In the past, the dân canh tác đơn lẻ, vợ chồng ra đồng cùng ‘con main farming method was smallholder farming trâu là đầu cơ nghiệp’. Bước vào cuộc kháng as the husband and wife went off to work in chiến vệ quốc, khi người đàn ông ra trận thì người the field with the buffalo – their most valuable phụ nữ vững vàng cùng trâu đi những ‘đường cày property. During the war of resistance when men 31 đảm đang’. Sau khi hòa bình được thiết lập ở joined the front line, these wives took charge miền Bắc, các ‘tổ chăn nuôi trâu bò’ hình thành of this strenuous task to ‘go ploughing with rộng khắp, chăn nuôi gia đình, chăn nuôi tập thể buffaloes’. After the liberation from colonial rule và chăn nuôi quốc doanh được chú trọng nhằm in the north of Vietnam, ‘cattle cooperatives’ ‘đưa nhanh chăn nuôi lên thành ngành chính’. were formed widely; smallholding, large-scale and state-owned farms were also set up, aiming Ngày nay, ngành chăn nuôi phát triển theo hướng to ‘quickly develop livestock production to be a hữu cơ, an toàn sinh học, xây dựng chuỗi liên kết leading sector’. khép kín, trong đó đặc biệt chú trọng khâu chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh việc phát Nowadays, livestock production is gradually triển mô hình chăn nuôi tập trung, Nhà nước vẫn focusing more on organic and biosafe farming, chú trọng hỗ trợ chăn nuôi nông hộ, đảm bảo together with creating closed-loop supply sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân vì chăn nuôi chains, especially focusing on the processing vẫn là sinh kế chính của họ. and consumption stages. In the meantime, the state still supports millions of smallholders nationwide to ensure their livelihoods. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 32 Ngô Minh Cầu / Về nông thôn sản xuất / Tranh lụa / 1957 Ngo Minh Cau / Returning to the countryside for farming / Silk painting / 1957 ‘Đôi ta bắt gặp nhau đây Như con bò gầy gặp bãi cỏ non’. - Ca dao - During the first years following the liberation of the north of Vietnam from colonial rule, a Bức tranh phản ánh giai đoạn miền Bắc trong number of soldiers returned to the countryside những năm tháng hoà bình đầu tiên, bộ đội về to help farmers in agricultural production and nông thôn tham gia sản xuất và giúp bà con xây in developing innovative and prosperous rural dựng nông thôn mới ấm no, trù phú. villages. Tranh ca ngợi tình đoàn kết quân dân nồng ấm, The silk painting praises the warm relationship đồng thời mang đến cảm giác hạnh phúc của between soldiers and civilians, as well as ngày mùa xen lẫn niềm vui lao động bình dị và revealing the happiness of harvest days and the tình yêu đôi lứa. joy of simple labour and love. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 33 Phạm Công Thành / Tổ chăn nuôi trâu bò / Màu nước / 1958 Pham Cong Thanh / A cattle cooperative / Watercolor / 1958 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 34 Thục Phi / Làm vụ đông thắng lợi đẩy mạnh chăn nuôi / Áp phích Thuc Phi / Strengthening the livestock sector in winter / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 35 Lưu Công Nhân / Một buổi cày / Sơn dầu / 1960 Luu Cong Nhan / Ploughing time / Oil on canvas / 1960 ‘Trâu ơi ta bảo trâu này Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta’. - Ca dao - Sau khi hoà bình được thiết lập ở miền Bắc năm After the 1954 liberation of the north of Vietnam 1954, phong trào hợp tác xã nông nghiệp được from colonial rule, the development of the chú trọng xây dựng và phát triển, từ đó đã hình agricultural cooperative model resulted in new thành quan hệ sản xuất mới, khai thác và sử dụng forms of production. Hence, means of production, có hiệu quả hơn tư liệu sản xuất, đất đai và sức including the land and the labour force, were used lao động. Dưới nét cọ tài tình của hoạ sĩ, không more efficiently. Thanks to the artist’s talent, the khí lao động hăng say của buổi cày tập thể được optimistic spirit of a coordinated working day, khắc hoạ sống động, hứa hẹn một vụ mùa sung as well as the solid energy of farmers, is vividly túc, bội thu. depicted, promising a prosperous and full crop. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 36 Minh Phương / Phát triển đàn lợn, đưa nhanh chăn nuôi lên ngành sản xuất chính / Áp phích Minh Phuong / Focusing on pig production to contribute to the development of the livestock sector / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 37 Nguyễn Tùng Lâm / Phát triển nhiều trại nuôi gà / Áp phích / 1980 Nguyn Tung Lam / Developing more poultry farms / Poster / 1980 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 38 Sỹ Tốt / Đàn bò Việt Bắc / Bột màu / 1969 Sy Tot / Free-range cattle in the northeast region / Gouache / 1969 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 39 Thế Hải / Đưa nhanh, mạnh chăn nuôi lên thành ngành chính / Áp phích The Hai / Prioritising livestock production as a leading sector / Poster Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists Hợp phần 6 / Component 6 Chăn nuôi và văn hóa Livestock and culture Tự bao đời, những vật nuôi trong nhà như trâu, bò, Domestic animals, typically buffaloes, cows, pigs lợn, gà đã gắn bó mật thiết với người nông dân and chickens, have a very intimate relationship Việt Nam. Người nghệ sĩ dân gian xưa hay người with Vietnamese farmers. Through the lovely 40 nghệ sĩ tạo hình hiện đại nay đều thông qua hình images of these animals, folk artists in the ảnh những vật nuôi ấy gửi gắm tâm tư, tình cảm, past and modern artists in the present day mong ước của mình về thế giới, nhân sinh. Em bé have delivered their meaningful messages of chăn trâu mang theo những ký ức tuổi thơ bay cao the world. The herd-boy sends his childhood cùng cánh diều mơ ước. Chú gà trống oai dũng là memories to the flying kites. The courageous hiện thân cho những quý tính của người quân tử. rooster represents the honourable man’s virtues. Đàn gà con xúm xít quanh mẹ thể hiện mong ước The chickens express the wish for family growth sum vầy, sinh sôi, nảy nở. Chú lợn ỉ béo tròn chứa and reunion. The fat pig carries the longing for đựng ước mơ về cuộc sống đủ đầy, no ấm… prosperity. And so on. Dưới góc nhìn của người nghệ sĩ, hoạt động chăn All in all, through the eyes of artists, these nuôi cùng những vật nuôi trong cuộc sống bình dị simple yet loving animals and livestock thường ngày đã góp phần làm nên đời sống tinh production activities have diversified the thần phong phú của người nông dân Việt Nam. spiritual life of the Vietnamese people. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 41 Tranh dân gian Kim Hoàng / Lợn / Vẽ trên giấy Điều Kim Hoang folk print / The Pig / Drawn on Dieu paper ‘Con gì mắt híp bụng to Ụt à ụt ịt, ăn no, béo tròn?’ - Câu đố dân gian - Tranh dân gian Kim Hoàng (Hoài Đức, Hà Nội), còn The Kim Hoang folk print, which originated from gọi là tranh đỏ vì được thể hiện trên giấy hồng Kim Hoang village, Hoai Duc District, Hanoi, used điều. Đây là một trong những dòng tranh Tết nổi to be one of the ordinary Vietnamese people’s tiếng khi xưa dành cho giới bình dân. Nổi bật giữa favourite genres during Tet holiday. It is also nền đỏ là hình ảnh một con lợn mình đen tuyền, called “the red print” because of the distinctive viền trắng, béo mũm mĩm, mang đến cảm giác no colour of the paper. On the red background is a đủ, đồng thời thể hiện ước vọng về sự tròn đầy, fat black pig with white decorative lines, giving a sung túc, phát triển trong năm mới. sense of repleteness and also conveying the wish of growth and prosperity in the new year. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 42 Hà Trí Dũng / Chăn bò thổi sáo / Khắc gỗ / 1978 Ha Tri Dung / Herding cows whilst playing the flute / Woodcut / 1978 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 43 Thanh Xuân / Quanh em trâu, nghé, lợn, gà / Áp phích / 1973 Thanh Xuan / Cattle and poultry around a little child / Poster / 1973 Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 44 Trần Khánh Chương / Thả diều / Khắc thạch cao / 1983 Tran Khanh Chuong / Flying kites / Plastercut / 1983 ‘Chúng mình chơi thả diều cho vui Diều bay cao cao tới ông mặt Trời …!’ - Đồng dao “Thả diều” - The image of flying kites stays in the childhood Cánh diều gắn với ước mơ, với tuổi thơ chăn trâu, memories of many people and has become the thổi sáo là nguồn cảm hứng cho nhiều sáng tác source of inspiration for many works of art. The nghệ thuật. Bằng những sắc màu rực rỡ, tươi vui, vivid colours in this painting evoke a jovial mood bức tranh như đưa người xem trở về tuổi thơ êm and take us back to our childhood, when we were đềm nơi miền quê yêu dấu, bên những chú trâu, with our buffalo friends, listening to the mellow cánh diều, tiếng sáo, và giữa không gian ruộng sounds of the bamboo flute and watching the đồng bát ngát, mênh mông. flying kites, all in the midst of a vast field. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 45 Lê Anh Vân / Tình bạn / Tổng hợp / 1987 Le Anh Van / Friendship / Mixed mediums / 1987 ‘Bạn bè là nghĩa tương thân Khó khăn thuận lợi ân cần bên nhau’. - Ca dao - Like chalk and cheese, buffalo and bird seem to have nothing in common. The former is strong and large, Trâu và chim, một to khỏe, vững chãi, một nhỏ bé, hiền spending its whole life working in the fields. The latter lành; một quanh năm lầm lũi trên cánh đồng, một bay is adorable and much smaller and can freely fly in lượn tự do trên bầu trời rộng lớn, nhưng vượt trên tất the boundless sky. Nevertheless, they become close cả, chúng vẫn trở thành bạn bè thân thiết của nhau. friends in this painting. Từ hình tượng những con vật hết sức gần gũi, thông qua Through the image of these familiar animals, ngôn ngữ tạo hình đặc sắc, họa sĩ đã khái quát thành together with his excellent language of art, the artist một thông điệp đầy tính nhân văn. Đó là sự đề cao giá successfully delivers an inspiring and humane message trị tình bạn chân thật, không phân biệt khoảng cách – the appreciation of a true friendship regardless of hay khác biệt. any obstacles or differences. Chăn nuôi dưới góc nhìn nghệ thuật Livestock through the eyes of artists 46 Phần 2 / Section 2 Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective 47 Những nông dân tham gia dự án Li-chăn tại Li-chăn farmers from Mai Son District, Son La huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La chia sẻ 30 câu Province, share 30 stories and photos to show chuyện và bức ảnh, thể hiện suy nghĩ, nhìn nhận their reflections on livestock development. của họ về phát triển chăn nuôi. Sử dụng phương Using the ‘photovoice’ method, farmers give pháp ‘photovoice’ (câu chuyện ảnh), người nông their own views on the role of livestock in their dân đưa ra quan điểm của mình về vai trò của lives and on the importance of selecting breeds, chăn nuôi trong cuộc sống và tầm quan trọng taking care of livestock health, growing forage, của việc chọn giống, chăm sóc sức khỏe vật nuôi, preparing feeds, composting livestock waste to trồng cây thức ăn chăn nuôi, chế biến thức ăn, ủ improve the environment, Ban pig branding and chất thải chăn nuôi giúp cải thiện môi trường và establishing common interest groups. thành lập các nhóm sở thích chăn nuôi. Hợp phần 1 / Component 1 Giống di truyền Livestock genetics 48 Thông qua 04 câu chuyện, các nông dân thuộc Through four stories, Li-chăn farmers share how dự án Li-chăn chia sẻ cách thức họ thay đổi các they have changed their breeding practices thực hành chọn giống, thụ tinh nhân tạo cho since they learned through the project about trâu, bò, lợn từ những kiến thức đã được dự án breed selection and artificial insemination for tập huấn. buffaloes, cattle and pigs. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Quàng Thị Ly (Thái, 21 tuổi), Lèo Thị Xiền (Thái, 31 tuổi) Người chụp ảnh: Quàng Thị Ly (Thái, 21 tuổi) Narrator: Quàng Thị Ly (Thai ethnicity, 21 years old) Lèo Thị Xiền (Thai ethnicity, 31 years old) Photographer: Quàng Thị Ly 49 (Thai ethnicity, 21 years old) CHUYỆN CỦA LY VÀ XIỀN STORY BY LY AND XIỀN Đây là chuồng lợn nhà em, tận dụng cái hang đá có sẵn This is my pigsty, which takes advantage of an existing trong nhà. Con lợn nái này nuôi được hai năm, nó đẻ được stone cave at my house. This sow has been raised for two một lứa chín con rồi, đang chửa lứa thứ hai. Nhà em cho years. She gave birth to a litter of nine piglets. She had a nhảy trực tiếp. Đợt trước dự án vào phối nhưng không đậu, direct mating. Previously, the (Li-chăn) project helped with sau em cho phối trực tiếp. Để phối đậu cần có kinh nghiệm the insemination but it didn’t work. Then I let the sow mate canh để biết chu kỳ động dục của nó. Nếu mình có kinh directly. To have a successful insemination, it is necessary nghiệm, em muốn thụ tinh nhân tạo hơn vì giống nó lớn to have experience in her oestrous cycle. If I had had nhanh hơn. Nếu phối trực tiếp, vận chuyển con đực khó, experience, I would have prefered artificial insemination đường bản Oi đi mùa mưa lại càng khó vận chuyển. Con because the piglets grow faster. With direct mating, it is đực em mượn của nhà bà Sáng trong bản, nhưng con đực difficult to transport the boars. Access to Oi village is even to, phải nhờ khiêng lên xe cùng, rồi về cho vào chuồng. more difficult in the rainy season. I borrowed the boar from Mrs. Sáng in the village. The boar is a big male, and I Chồng không có nhà, em phải tự khiêng rất khó khăn. Mỗi had to ask for help to load him in a vehicle and put him in a lần mượn con đực trả 150.000 đồng. Cho nhảy trực tiếp pigsty. My husband was not at home, so it was very difficult phải đi chọn giống tốn khá nhiều thời gian, rồi về hai con for me to carry him. It costs 150,000 dong (7 US dollars) lợn phải làm quen với nhau, cũng phải để lại đến hôm sau for pig mating services. It takes a lot of time to choose mới trả. Còn thụ tinh nhân tạo thì chỉ tốn 10-20 phút. the breeding boar for direct mating. Then the two pigs have to be familiar with each other, so the boar can only be returned the following day. Artificial insemination only takes 10–20 minutes. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lèo Thị Xiền (Thái, 31 tuổi) Người chụp ảnh: Hà Văn Chung (Thái, 35 tuổi) Người trong ảnh: Lèo Thị Xiền (Thái, 31 tuổi) Narrator: Lèo Thị Xiền (Thai ethnicity, 31 years old) Photographer: Hà Văn Chung (Thai ethnicity, 35 years old) Person in the picture: 50 Lèo Thị Xiền (Thai ethnicity, 31 years old) CHUYỆN CỦA XIỀN STORY BY XIỀN Đây là lợn nái nhà em, cũng là dòng lợn bản tại địa phương This is my sow, who is a local pig. This type of pig is the được bà con dân bản nuôi nhiều nhất từ trước tới nay. Đợt most commonly raised by the villagers. At the moment, này đực giống ở địa phương khá ít và nguy cơ cận huyết there are few local males and the risk of inbreeding cao vì lấy giống mẹ trong bản, nên không phối giống nhảy is high because they often mate with the sows in the trực tiếp mà nhà em lấy tinh về tự phối nhân tạo. Trước nhà village. As such, I chose artificial insemination instead of em cũng đã từng phối nhân tạo cho lợn nái sinh sản rồi. Đợt direct mating for my pigs. Previously, I bought semen for này khá thành công, vượt cạn ra tới 15 em nhưng chỉ được artificial insemination for my sows. Since I took part in the 12 em khỏe mạnh phát triển tốt. Lợn con được bú sữa đầu Li-chăn training on artificial insemination, the results have từ lợn mẹ rất quan trọng vì sữa đầu chứa nhiều dinh dưỡng been much better. My sow gave birth to 15 piglets, with có kháng thể tăng sức đề kháng làm cho hệ miễn dịch lợn 12 of them growing very well. It is very important for the con phát triển tốt nhất. Lợn mẹ sau sinh phải cho ăn thức piglets to receive colostrum from their mother because ăn nhiều dinh dưỡng. colostrum contains many nutrients with antibodies that increase resistance, enabling the piglets’ immune systems to develop as well as possible. After giving birth, the sow should be fed with nutritious food. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Hà Văn Kim (Thái, 31 tuổi) Narrator and photographer: Ha Van Kim 51 (Thai ethnicity, 31 years old) CHUYỆN CỦA KIM STORY BY KIM Con bò đực lai Sind này em bắt đầu nuôi từ tháng 6 năm This Sindhi hybrid cow was bought in June 2020. I bought 2020. Lúc đấy em thấy giống bò địa phương bé và cũng it because I saw that the local cattle were too small. They thấy thức ăn xung quanh cũng dư thừa vì con bò địa don’t eat much, nor grow fast although there is plenty of phương ăn ít và chậm lớn. Thương lái hay chê bò lai Sind grass in the surroundings. The collectors often say that da dày nhưng cách họ nói thế không hợp lý, vì con bò năng the Sindhi hydrid cattle have thick skin and less meat but I suất thịt vẫn cao hơn, khối lượng thịt vẫn nhiều hơn. do not trust them as the meat volume of this cross-breed is still higher, thus it is more productive. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi) Người trong ảnh: Lò Thị Chiêm (Thái, 41 tuổi) và Hoàng Ánh Tuyết (Thái, 7 tuổi) 52 Narrator and photographer: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old) Person in the picture: Lò Thị Chiêm (Thai ethnicity, 41 years old) and Hoàng Ánh Tuyết (Thai ethnicity, 7 years old) CHUYỆN CỦA YÊU STORY BY YÊU Con bê nhà Lò Thị Chiêm ra đời sau 9 tháng 10 ngày mang Lo Thi Chiem’s calf was conceived through artificial thai bằng phương pháp thụ tinh nhân tạo. Chính xác là 9 insemination and was born nine months and 10 days tháng 10 ngày luôn, gia đình có ghi chép lại ngày phối. Con later. It was exactly nine months and 10 days because the bê này được hai ngày tuổi mà lớn như con bê thường 3-4 household noted the date the artificial insemination was tháng rồi đấy. Gia đình rất vui mừng, phấn khởi và mong conducted. The calf is just two days old but it looks like muốn tiếp tục thụ tinh nhân tạo cho cả bò và cả lợn. Các a normal three-to-four-month-old calf. The family was hộ xung quanh cũng mong muốn như vậy vì con lai to, lớn extremely happy. They wish to use artificial insemination nhanh và đẹp. techniques on both their cows and pigs. Their neighbour thought the same having seen that the hybrid calf was bigger, more beautiful and grew faster. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Hợp phần 2 / Component 2 Sức khỏe vật nuôi Animal health 53 Nông dân chia sẻ cách thức giải quyết vấn đề sức Farmers show how to address the issue of animal khỏe vật nuôi thông qua 06 câu chuyện về sức health through six stories covering animal health khỏe động vật và an toàn sinh học, nâng cao năng and biosecurity, capacity building of animal lực cho các cán bộ thú y, chẩn đoán dịch bệnh, health professionals, diagnosis of diseases, điều tra ổ dịch, ghi chép dữ liệu, sử dụng vắc xin, outbreak investigations, data recording, vaccine thuốc và mô hình trình diễn tại hộ gia đình. and drug use, and demonstrations at farm level. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) và Lý A Nủ (H’Mông, 39 tuổi) Người chụp ảnh: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) Narrator: Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) and Lý A Nủ (H’Mong, 39 years old) Photographer: 54 Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) CHUYỆN CỦA TRỐNG VÀ NỦ STORY BY TRỐNG AND NỦ Đây là bò nhà anh Nủ nuôi buộc ở gầm sàn. Ban ngày cắt This is Nu’s cattle. He keeps them under the storage pillar. cỏ về cho nó ăn trực tiếp. Con bò này chú Nủ nuôi được He has been raising the mother cow for one year and this một năm, nó mới đẻ được con đầu. Bò anh Nủ mua tận is its first child. Nu bought the cow in Phieng Pan at 13 Phiêng Pằn. Lúc mua 13 triệu. Con mẹ anh Nủ đã tiêm million dong (600 US dollars). It was injected with lumpy phòng viêm da nổi cục từ 16 tháng 5. Hôm đấy là tiêm skin vaccine on 16 May. On that day, Lung Tra villagers got chung với bản Lụng Tra vì một lọ vắc-xin 25 liều mà bản their cattle vaccinated. A bottle of vaccine can be used Lụng Tra thừa bốn liều nên đem lên tiêm cho nhà Nủ một for 25 cattle and they only had 21 cattle to be injected. In con, nhà Trống một con, nhà anh Kiểu một con, nhà anh Su our village, only four cows were injected: Nu, Trong, Kieu một con. Con bê chưa kịp tiêm thì tháng 9 vừa rồi chết do and Su each had one. Nu did not have his calf vaccinated viêm da nổi cục. although he wanted to. It died last September because of lumpy skin disease. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lèo Văn Quân (Thái, 36 tuổi) Người chụp ảnh: Ảnh 1. Lèo Văn Quân (Thái, 36 tuổi) Ảnh 2. Sồng A Tráng (H’Mông, 23 tuổi) Narrator: Lèo Văn Quân (Thai ethnicity, 36 years old) Photographers: Picture 1. Lèo Văn Quân (Thai ethnicity, 36 years old) Picture 2. Sồng A Tráng 55 (H’Mong, 23 years old) Picture 1 CHUYỆN CỦA QUÂN Lần đầu tiên mình biết đá liếm là cái gì. Vừa thả ra nó tranh nhau liếm. Ngày trước nó chỉ được liếm ở nền nhà, nền sàn. Đá liếm có khoáng, giúp vật nuôi khỏe mạnh, lớn nhanh và đẹp ra. Bà con xem mô hình nhà mình cũng bắt đầu xôn xao chuẩn bị đặt mua. STORY BY QUÂN For the first time, I know what a mineral stone was. Right after seeing it, all the cows were eager to lick it. In the past, they could only lick the floors. This kind of stone contains minerals, helping the animals stay healthy, grow fast and look beautiful. Other villagers have been excited to see the mineral stones working so well with my cattle and plan to order them for their own cattle. Picture 2 Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Sồng A Chứ (H’Mông, 25 tuổi) Người chụp ảnh: Sồng A Tráng (H’Mông, 23 tuổi) Người trong ảnh: Sồng A Chứ (H’Mông, 25 tuổi) Narrator: Sồng A Chứ (H’Mong, 25 years old) Photographer: Sồng A Tráng (H’Mong, 23 years old) Person in the picture: 56 Sồng A Chứ (H’Mong, 25 years old) CHUYỆN CỦA CHỨ STORY BY CHỨ Em chụp ảnh chuồng bò nhà Sồng A Chứ và chuồng lợn nhà This is the cow shed in Sồng A Chứ’s house. In the village, there Phàng A Tộng. Trong bản chỉ có hai nhà này nuôi nhốt, mới làm are only two households who have cows in enclosures. The chuồng nuôi nhốt từ tháng 4 năm 2021. Nhà Chứ không thả shed was built in April 2021. Chứ’s family does not let cows bò trên rừng như nhiều nhà khác trên bản Xam Ta vì sợ bò thả graze in the forest like many other households in Xam Ta rông bị ngã chết. Năm 2016-2017 bị ngã xuống vực chết năm village because they are afraid that the cows will fall down con bò, sau mang về nhà đi chăn. Cỏ chưa đủ nên hàng ngày cliffs and die. In 2016 and 2017, the family lost five cows for vẫn đi chăn. Tháng 3-tháng 11 thì nhốt tới 10 giờ sáng, đi chăn this reason and they therefore had to bring their cows home. tới 5 giờ chiều. Mùa này đang trồng lúa ruộng, nên phải đi chăn Between March and November, the cows are locked up until trông cho nó không ăn mất lúa. Thời gian còn lại thì nhốt buổi 10 a.m., and then they are herded until 5 p.m. Rice is growing tối, ban ngày thả rông quanh ruộng. Hiện giờ vẫn chưa đủ cỏ, in the fields at this time of the year so the cows need to be mình chỉ cắt được một ít cỏ dại ven đường và trên nương nên watched, otherwise they will damage the rice paddies. For the phải đi chăn. Nếu trồng đủ cỏ để cắt về cho ăn thì không cần remaining months of the year, the cows are locked up in the đi chăn nữa. Đàn bò 18 con của nhà Sồng A Chứ và Sồng A Vụ evening and graze around the fields during the day. Currently, chung nhau. Nhà Chứ năm con, còn lại là nhà ông Vụ, cùng thay there is not enough grass. I can only cut some along the nhau đi chăn. roadside and in the fields, so I have to herd them. Sồng A Chứ and Sồng A Vụ, who are the only two households with confined cows, own 18 cows in total. Chứ has five cows and the rest are owned by Vụ. They take turns to herd the cattle to save labour in both households. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Quàng Thị Soi (Thái, 28 tuổi) Người trong ảnh: Cầm Văn Sơn (Thái) Narrator and photographer: Quàng Thị Soi (Thai ethnicity, 28 years old) Person in the picture: Cầm Văn Sơn 57 (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA SOI STORY BY SOI Nhà ông Cầm Văn Sơn có bốn bò, chín trâu, có chuồng đạt Cầm Văn Sơn has four cows and nine buffaloes. He also tiêu chuẩn. Chuồng rộng, ngăn riêng từng con, hố ủ rơm has a compost pit of straw with urea from the buffaloes với u-rê cho trâu, bò và hố ủ phân. Đây là hộ chăn nuôi tốt and cows, and a compost pit of manure. He is a good trong bản, cũng sẽ tham gia nhóm sở thích chăn nuôi của livestock producer in the village and will join the village’s bản để chia sẻ kiến thức cho các hộ khác. livestock common interest group to share knowledge with other villagers. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Thào Thị Ganh (H’Mông, 27 tuổi) Người chụp ảnh: Giàng A Lu (H’Mông, 9 tuổi) Người trong ảnh: Thào Thị Ganh (H’Mông, 27 tuổi) Narrator: Thào Thị Ganh (H’Mong, 27 years old) Photographer: Giàng A Lu (H’Mong, 9 years old) Person in the picture: 58 Thào Thị Ganh (H’Mong, 27 years old) CHUYỆN CỦA GANH STORY BY GANH Em rửa chuồng lợn. Đầu tiên là dọn phân, rồi lấy nước rửa, I am cleaning the pigsty. Firstly, I remove the faeces before rửa xong để khô thì phun khử trùng tiêu độc bằng chai dự washing the pigsty with water. Then, after leaving it to dry, án (Li-chăn) tặng. Dùng hết thì em cũng sẽ đi mua để phun. I disinfect the pigsty with a disinfectant bottle given to me Hàng tuần thì em rửa chuồng. Mỗi tháng phun khử trùng by the (Li-chăn) project. After using up this bottle, I will tiêu độc một lần. Em thấy phun thế này ít bị muỗi, bọ. Mình buy another one. I wash the pigsty every week and apply phun xong thì cảm thấy yên tâm hơn. disinfectant spray once a month. I find that the pigsty is less prone to mosquitoes and bugs after spraying like this. I feel more secure after spraying. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lý A Nủ (H’Mông, 39 tuổi) Người chụp ảnh: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) Người trong ảnh: Lý A Nủ (H’Mông, 39 tuổi) Narrator: Lý A Nủ (H’Mong, 39 years old) Photographer: Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) Person in the picture: Lý A Nủ 59 (H’Mong, 39 years old) CHUYỆN CỦA NỦ STORY BY NỦ Hôm ấy, cả bản Buôm Khoang tiêm vắc-xin tụ huyết trùng On the day of this photo, the whole village of Buôm cho trâu bò. Vắc-xin do nhà nước cấp, dân không cần trả Khoang had their cows and buffaloes injected with tiền vắc-xin, chỉ cần trả 2.000 đồng cho mỗi bơm kim tiêm. the hemorrhagic septicemia vaccine. The vaccine was Trước khi dắt bò vào gióng, mình phải phun khử trùng tiêu provided by the government free of charge. People độc, tiêm xong đàn của một hộ thì phải phun tiếp, rồi mới just needed to pay 2,000 dong (10 US cents) for each cho bò của hộ khác vào để tránh lây bệnh từ bò của hộ này syringe. Before the cows are pulled into the bamboo sang bò của hộ khác. Trước đây, khi tiêm phòng, mình chỉ crush for vaccination, the crush needs to be sprayed with tiêm thôi, không phun khử trùng, nhờ dự án (Li-chăn) mình disinfectant. When the vaccination is completed for the mới biết phun khử trùng để không lây dịch bệnh. Trước cattle of one household, the crush is disinfected again mình cũng không làm gióng thế này, nhờ tham gia lớp thụ to avoid cross infection among cows of different owners. tinh nhân tạo bò của dự án Li-chăn mới biết làm gióng. Previously, I only knew about vaccinating and I did not Không làm gióng nó chạy quanh, đôi khi một mũi tiêm ra spray disinfectant. Thanks to the Li-chăn project, I am now ngoài một nửa, không đủ liều. aware of disinfecting to prevent disease transmission. I hadn’t known about the crush until I took part in an artificial insemination training by the Li-chăn project. Without the crush, the cows run around, losing half a vaccine dose sometimes. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Hợp phần 3 / Component 3 Thức ăn và cây thức ăn chăn nuôi Feeds and forages 60 Thông qua 11 câu chuyện, nông dân chia sẻ việc Li-chăn farmers tell, in 11 stories, how they họ tham gia tập huấn về cách chọn các loại cỏ participated in training on how to select chăn nuôi cải tiến, thích nghi tốt với thổ nhưỡng improved forages well adapted to the local soils và điều kiện khí hậu của địa phương và thử and climatic conditions and tested new varieties nghiệm một số giống cỏ mới tại nông hộ. Người on their farms. Farmers also learned about feed nông dân cũng đã học cách bảo quản và sử dụng preservation and use for better nutrition and higher thức ăn chăn nuôi để gia súc, trâu bò, lợn có dinh productivity of their cattle, buffaloes and pigs. dưỡng tốt hơn và cho năng suất cao hơn. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện 61 và chụp ảnh: Lường Thị Dung (Thái, 24 tuổi) Người trong ảnh: Lò Thị Thanh (Thái) Narrator and photographer: Lường Thị Dung (Thai ethnicity, 24 years old) Person in the picture: Lò Thị Thanh (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA DUNG STORY BY DUNG Mẹ chồng đang băm rau ủ men cho lợn ăn, có thân chuối, My mother-in-law is chopping vegetables before lá rau rừng và quả bí đỏ. Sau khi băm rau cho thêm muối fermenting them with banana stems, wild vegetable và men. Cám viên thì lúc cho ăn ngâm nước cho nó tan leaves and pumpkins to feed her pigs. After chopping the rồi trộn vào thức ăn. Từ khi nuôi lợn mình đã cho ăn như vegetables, salt and yeast are added. Bran pellets are thế này. dissolved in water before mixing with the feed. Since I started raising pigs, I have been feeding them like this. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lường Thị Dung (Thái, 24 tuổi) Người chụp ảnh: Lường Thị Thu (Thái, 37 tuổi) Người trong ảnh: 62 Hà Văn Tuyền (Thái) Narrator: Lường Thị Dung (Thai ethnicity, 24 years old) Photographer: Lường Thị Thu (Thai ethnicity, 37 years old) Person in the picture: Hà Văn Tuyền (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA DUNG STORY BY DUNG Trong bản có mấy hộ không đủ cỏ cắt về cho trâu bò nên In the village, there are a few households who do not họ đi chăn một buổi. Trẻ em trong lúc nghỉ hè, nghỉ học thì collect enough grass for their cattle, so they herd them tranh thủ đi chăn. Nếu trẻ phải đi học thì người lớn trong for half a day. During summer vacations and school gia đình phải bớt một người đi chăn. Bây giờ đang nghỉ hè breaks, children take on this responsibility. When they go nên trẻ con đi chăn nhiều. to school, there needs to be an adult in the family to take care of the herding. It is summer vacation now, so there are many children herding cattle. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Quàng Thị Thuấn (Thái, 31 tuổi) Người chụp ảnh: Quàng Thị Nương (Thái, 12 tuổi) Người trong ảnh: Quàng Thị Thuấn (Thái, 31 tuổi) 63 Narrator: Quàng Thị Thuấn (Thai ethnicity, 31 years old) Photographer: Quàng Thị Nương (Thai ethnicity, 12 years old) Person in the picture: Quàng Thị Thuấn (Thai ethnicity, 31 years old) CHUYỆN CỦA THUẤN STORY BY THUẤN Em cho lợn ăn thân cây chuối ủ chua, trộn một ít cám trộn I am feeding pigs with fermented banana stems mixed vào. Trước em chưa cho ăn cám trộn, nó gầy gò. Giờ sau with a little bran. Previously, I did not feed them with the tập huấn em cho ăn cám trộn nó lớn nhanh, khỏe mạnh. mixture of banana stems and bran, and the pigs were skinny. Since I joined the Li-chăn (project’s) training, the pigs have grown rapidly and healthily as I feed them with the mixed bran. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi) 64 Người trong ảnh: Lường Thị Nhương (Thái) Narrator and photographer: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old) Person in the picture: Lường Thị Nhương (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA YÊU STORY BY YÊU Ba mẹ con nhà Lường Thị Nhương đi cắt mía về cho trâu Lường Thị Nhương and her two children are collecting ăn. Chiềng Lương trồng mía nhiều nên cũng không lo thiếu sugarcane to feed their buffaloes. Chiềng Lương commune thức ăn cho trâu bò vào mùa khô. Nhà nào chăm thì ủ ngọn has a large field of sugarcane so there is no shortage of mía là đủ cho trâu, bò ăn quanh năm. fodder for the cattle in the dry season. A hard-working farmer who is willing to ferment the sugarcane tops will have enough fodder for her cattle throughout the year. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective 65 Người kể chuyện và chụp ảnh: Sồng A Hịa (H’Mông, 27 tuổi) Narrator and photographer: Sồng A Hịa (H’Mong, 27 years old) CHUYỆN CỦA HỊA STORY BY HỊA Đàn bò nhà em đi chăn trên nương táo mèo. Khi cây táo I herd the cattle in son tra (Docynia indica) forest. When còn nhỏ thì không chăn vì bò nó ăn lá mất. Táo mèo trồng the son tra are small, we do not herd cattle there because đươc ba năm thì có thể thả bò trên nương táo để nó ăn cỏ. they can eat the leaves. When the trees are three years Cứ sáng tầm 9-10h thì đi chăn, đem theo cơm, bom nước old, then we can graze cattle so that they eat the grass cho vào túi rồi đi đến tầm 4h30 mình bắt đầu đi đuổi về. underneath the son tra. Every morning, at 9–10 a.m. I go Cả một đàn, một vài con đi ăn xa để tìm chỗ cỏ nhiều ăn. Đi herding. I take some rice and a bottle of water. At about chăn thế này là mất cả ngày. 4.30 p.m., I collect the cattle to take them home. Some of them will go further than the others in the forest to find more grass. It takes all day long to graze cattle. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: 66 Lý A Nủ (H’Mông, 39 tuổi)Người trong ảnh: Em Lý A Săng (H’Mông), con của Lý A Thanh (H’Mông) Narrator and photographer: Lý A Nủ (H’Mong, 39 years old) Person in the picture: Lý A Săng (H’Mong), son of Lý A Thanh (H’Mong) CHUYỆN CỦA NỦ STORY BY NỦ Trẻ con vùng sâu, vùng xa, nhỏ to, 9-10 tuổi cũng hay đi In remote areas, children aged nine or 10 usually do this làm việc này giúp bố mẹ khi bố mẹ đang đập lúa. Các em đi to help their parents while their parents are threshing học về là hay đi gùi rơm như thế vào mùa gặt lúa. Ở Buôm rice. On the way from school, they often collect and Khoang, mình trồng một vụ lúa ruộng thu hoạch tháng 7 và carry straw on their backs, like in the photo, during một vụ lúa nương thu hoạch tháng 11. Sau khi gùi rơm về the rice harvest period. In Buôm Khoang village, rice is thì cho trâu ăn. harvested in July in addition to the harvest of an upland rice crop in November. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: 67 Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi) Người trong ảnh: Lò Văn Thương (Thái) Narrator and photographer: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old) Person in the picture: Lò Văn Thương (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA YÊU STORY BY YÊU Nhà Lò Văn Thương có năm con trâu. Mùa không thu mía Lò Văn Thương has five buffaloes. When fresh sugarcane thì có ngọn mía ủ chua cho trâu, bò ăn. Bản Mờn đã ủ ngọn tops are not available, he uses fermented tops to feed mía cho trâu bò từ 4-5 năm trước rồi. Sau khi tham gia tập his cattle. Since 2016 and 2017, farmers in Mờn village huấn (của dự án Li-chăn) thì mình biết phải cho cám, và have been fermenting grass and sugarcane tops to make nén chặt hơi. fodder. Learning from the training by the Li-chăn project, I know that mixing rice bran helps fermentation, and sealing the bags protects the air-free silage from mold or rotting. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lò Thị Khuyên (Thái, 27 tuổi) Người trong ảnh: 68 Lường Thị Cong (Thái, 37 tuổi) Narrator and photographer: Lò Thị Khuyên (Thai ethnicity, 27 years old) Person in the picture: Lường Thị Cong (Thai ethnicity, 37 years old) CHUYỆN CỦA KHUYÊN STORY BY KHUYÊN Chị Lường Thị Cong đang cắt rau lợn trên nương mía. Rau Luong Thi Cong is cutting wild forage in the sugarcane này đem ủ với cám gạo và men, sau một ngày thì cho ăn field. She will mix the forage with rice bran and probiotics, trong 2-3 ngày cho đến khi hết rau ủ thì thôi. Trước tập leave it for one day and then feed the pigs for two to three huấn mình chỉ nấu rau với cám cho lợn ăn. Sau tập huấn days. Before, we cooked the collected forage with rice mới biết ủ cho lợn ăn. Ủ thế này nhàn hơn nấu, lợn cũng ăn bran. Now that we know this feeding method, we find it less khỏe hơn, phát triển nhanh hơn. hard. The pigs also eat more and grow faster. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) Người trong ảnh: Mẹ con Hàng A Nanh, Lý A Tùng (H’Mông, 15 tuổi) 69 Narrator and photographer: Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) Person in the picture: Hàng A Nanh (H’Mong), Lý A Tùng (H’Mong, 15 years old) CHUYỆN CỦA TRỐNG STORY BY TRỐNG Mẹ con Hàng Thị Nanh và Lý A Tùng cắt cỏ ghi-nê về cho Hang Thi Nanh and her son are cutting Guinea grass to trâu ăn. Nhà có bốn con trâu, một ngày lấy bốn chuyến, feed the buffaloes. The household has four buffaloes. mỗi chuyến 50kg mới đủ. Sáng hai chuyến, chiều hai They have to carry grass four times, 50 kilogrammes each. chuyến. Mỗi lần cắt cỏ cứ cho mất một tiếng. Từ khi trồng Twice in the morning and twice in the afternoon, one hour cỏ mình thấy đỡ khổ hơn, cắt cỏ rừng phải chọn nhiều chỗ each. Since growing grass, we have saved more time and nên lâu hơn, đi cắt cỏ rừng một buổi chỉ được 50kg, trâu bò energy. If we cut grass in the forest, we have to look for đói nên phải chăn dắt thêm, thế mất thêm một buổi, cho là grass from different places. It takes the whole morning or mất cả ngày luôn. afternoon to collect only 50 kilogrammes. It is not enough for the cattle and buffalo to eat so we have to graze them for half a day as well. Altogether, we spend all day feeding the buffaloes and cattle. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: 70 Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) Người trong ảnh: Lý Thị Hồ (H’Mông, 18 tuổi) Narrator and photographer: Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) Person in the picture: Lý Thị Hồ (H’Mong, 18 years old) CHUYỆN CỦA TRỐNG STORY BY TRỐNG Nương cỏ cách nhà khoảng một cây số, dốc lắm, xe máy The grass field is about one kilometre from the house. không tới được nên gùi về nhà. Gùi này của em Lý Thị Hồ The road is very steep, so the field is inaccessible by tầm 30kg, có người còn gùi đến 50kg cỏ. Việc gùi cỏ này motorbikes. Grass must be carried home on the farmer’s đa số vợ và con làm, chồng có làm nhưng ít. back. This load of Lý Thị Hồ weighs about 30 kilogrammes. Some people can even carry 50 kilogrammes of grass. The grass cutting is mostly done by women and children, while men are hardly involved in it. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) 71 Người trong ảnh: Sồng Thị Dụ (H’Mông, 43 tuổi) Narrator and photographer: Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) Person in the picture: Sồng Thị Dụ (H’Mong, 43 years old) CHUYỆN CỦA TRỐNG STORY BY TRỐNG Vợ mình đang nhổ cỏ cho cỏ Mulato mới trồng xen trên My wife is weeding the newly planted Mulato grass which nương mận. Lúc này cỏ mới trồng được 10 ngày. Người ta was intercropped in the plum field. When the photo was có người diệt cỏ, còn mình thì trồng cỏ. Cây mận cây nọ taken, the grass had been planted only 10 days previously. cách cây kia sáu mét để cho nó có không gian phát triển. Some people kill weeds, but we grow weeds. The distance Mình trồng cỏ vừa tận dụng đất trồng cỏ cho trâu bò, vừa between plum trees is six metres, giving space to grow tạo che phủ, giữ ẩm cho đất, chống xói mòn. grass. I plant grass to feed our cattle while creating shade, keeping moisture in the soil and preventing erosion. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Hợp phần 4 / Component 4 Chăn nuôi và môi trường Livestock and the environment 72 Chăn nuôi có thể gây tác động mạnh mẽ đến môi Livestock can make a strong impact on the trường. 03 câu chuyện trong hợp phần này chia environment. Three stories document farmers’ sẻ những kiến thức của người nông dân về quản learnings on soil fertility management, such lý độ phì nhiêu của đất, ví dụ như cách giữ lớp as keeping permanent soil cover with crops or phủ đất vĩnh viễn với cây trồng hoặc phế phẩm crop residues, and erosion control, like planting cây trồng và kiểm soát chống xói mòn như trồng contour lines. The Li-chăn project also guided theo đường đồng mức. Dự án Li-chăn cũng hướng farmers on how to prepare and apply compost dẫn nông dân cách chuẩn bị và bón phân ủ từ from animal manure and recycle biomass on phân động vật và tái chế sinh khối trong trang their farms. trại của họ. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lường Thị Dung (Thái, 24 tuổi) Người chụp ảnh: Quàng Văn Quyền (Thái) Người trong ảnh: Lường Thị Dung (Thái, 24 tuổi) Narrator: Lường Thị Dung (Thai ethnicity, 24 years old) Photographer: 73 Quàng Văn Quyền (Thai ethnicity) Person in the picture: Lường Thị Dung (Thai ethnicity, 24 years old) CHUYỆN CỦA DUNG STORY BY DUNG Em đang xúc phân vào bao để đem lên nương bón cho cây I am shoveling compost from manure into bags to apply to xoài, nhãn. Trước khi có tập huấn của dự án Li-chăn hồi mango and longan trees in the fields. Before the Li-chăn tháng 3/2021, thì nhà em chưa ủ phân lần nào. Sau khi tập project’s training in March 2021, we had never composted. huấn, mới thu phân trâu, bò ủ. Mình tận dụng được phân After the training, we started to collect the manure of our chuồng và phụ phẩm có sẵn, tiết kiệm được tiền mua phân buffaloes and cows for composting. I take advantage of bón. Phân này tơi, xốp. Phân hóa học ngấm xuống đất, bay the available manure and by-products to save on fertiliser lên trời, đất khô lắm. Mà mua phân hóa học giờ cũng đắt expenses. The compost is porous. Chemical fertilisers lắm. Trước phân đạm 80.000 đồng/10kg, giờ 120.000 are absorbed into the ground and evaporate into the đồng /10kg. air, leaving the soil dry. And chemical fertilisers are very expensive. Before, nitrogen fertiliser was 80,000 dong (3.5 US dollars) for 10 kilogrammes. The price has now increased to 120,000 dong (5 US dollars). Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện: Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi), Quàng Thị Thuấn (Thái, 31 tuổi) Người chụp ảnh: Quàng Thị Thuấn (Thái, 31 tuổi) Người trong ảnh: Cầm Thị Lân (Thái) Narrator: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old), Quàng Thị Thuấn (Thai ethnicity, 31 years old) Photographer: Quàng Thị Thuấn 74 (Thai ethnicity, 31 years old) Person in the picture: Cầm Thị Lân (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA YÊU VÀ THUẤN STORY BY YÊU AND THUẤN Từ trước đến nay, người dân bản đến Nguyên Đán, theo According to a tradition of the Black Thai ethnic group, phong tục tập quán của người Thái đen, phải có lọ nho nhe people must have a jar of rice beans to make sticky rice để gói bánh chưng cúng tổ tiên thì mới phát lộc phát tài. cakes (banh chung), which are offered to their ancestors Đến bây giờ được dự án Li-chăn phát giống đậu nho nhe for the Lunar New Year in order to pray for good fortune. cho bà con, đến Tết bà con không cần đi mua nữa. Trong Now that rice bean seeds have been supplied by the ảnh là vườn đậu nho nhe trồng xen với lạc của nhà Quàng Li-chăn project, villagers don’t need to buy more for Thị Thuấn. Đất này nhà đầu trồng ngô, đất bị xói mòn trở the Lunar New Year. The photo shows Ms. Quàng Thị nên xấu, xong trồng mía cũng không được thu, giờ trồng Thuấn’s small rice bean farm intercropped with peanuts. đậu nho nhe để cải tạo đất. Cây họ đậu làm đất tơi xốp Previously she planted corn on this land, but the soil had và giàu dinh dưỡng, ngoài ra còn lấy được dây của nó làm deteriorated through erosion. The following sugarcane thức ăn giàu đạm cho gia súc gia cầm nữa. cultivation failed, and now they are planting rice bean to improve the soil quality. Legumes make the soil porous and rich in nutrients, while their stems are protein-rich fodder for livestock and poultry. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lý A Trống (H’Mông, 43 tuổi) Narrator and photographer: 75 Lý A Trống (H’Mong, 43 years old) CHUYỆN CỦA TRỐNG Đất này trồng mận xen đậu tương. Đây là năm đầu tiên mình trồng xen đậu tương với mận. Trồng xen thế này vừa không phải làm cỏ cho cây mận, vừa thu được đậu tương. Phía trên trồng xen mận với Mulato, lạc dại tạo che phủ cho đất, chống xói mòn. STORY BY TRỐNG In this field, I planted plums with soya beans. This is the first time I have intercropped soya beans with plums. I don’t have to do weeding in the plum field and at the same time I can harvest soya beans. Up the hill, I am intercropping plums with Mulato and pinto to cover the soil and prevent erosion. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Hợp phần 5 / Component 5 Chăn nuôi và sinh kế Livestock and livelihoods 76 Quan tâm tới thị trường và các hoạt động tập thể New interest in markets and in collective action có thể giúp thay đổi sinh kế của người nông dân. can change farmers’ livelihoods. Four stories 04 câu chuyện mô tả nhận thức của nông dân về illustrate how farmers perceive the role of vai trò của chăn nuôi trong việc cải thiện sinh kế livestock in improving their lives and improving và tạo ra những cơ hội mới cho các nông hộ. the opportunities for their families. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective 77 Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi) Narrator and photographer: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old) CHUYỆN CỦA YÊU STORY BY YÊU Tháng 7 là mùa thu hoạch lúa. Trong ảnh mọi người đang In the photo, people are dredging canals so that the low- đi thông mương để các hộ ở dưới thấp có nước vào ruộng. lying households can get water into their fields. The canals Một năm phải thông mương 3-4 lần. Người Thái trồng lúa must be dredged three or four times a year. Thai people nước từ lâu rồi, từ khi mình biết đã thấy nhà nào cũng trồng have grown wet rice for a long time. Since I can remember, lúa. Đất ruộng thì như cũ, mà người thì thêm, nên cứ năm I have seen all the households growing rice. The land area năm lại sang đất một lần cho người mới có đất trồng lúa. is unchanged, but the population is growing. So, the land Nhiều nhà nếu đất của họ ít thì cũng không đủ thóc ăn, is transferred among households to grow rice every five phải mua thêm. Mỗi 1.000 m2 đất thì được khoảng 25 bao years. If the land area is small, many households don’t thóc, người nào chăm tốt thì được 30 bao. collect enough rice to feed the family and have to buy extra rice. For every 1,000 square metres of land, farmers collect 25 bags of rice or 30 bags if they take good care of the crop. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Văn Yêu (Thái, 46 tuổi) Người trong ảnh: Quàng Thị Hương (Thái) Narrator and photographer: Lường Văn Yêu (Thai ethnicity, 46 years old) Person in the picture: 78 Quàng Thị Hương (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA YÊU STORY BY YÊU Đây là trang trại dê nhà ông Lường Văn Cương và bà Quàng This is the goat farm of Mr. Lường Văn Cương and Mrs. Thị Hương, trang trại dê to nhất trong xã Chiềng Lương, có Quàng Thị Hương. They have the largest goat farm in 160 con. Trong ảnh bà Quàng Thị Hương đang cho dê uống Chiềng Lương commune, housing 160 goats. In the photo, nước. Con dê thì rất dễ nuôi, dễ bán. Chiềng Lương cũng có Mrs. Quàng Thị Hương is giving the goats water. Goats are nhiều hộ nuôi dê, thường 7-8 con hoặc hơn 10 con thôi. Từ easy to raise and sell. Chiềng Lương commune has many năm 1994-1995, làm nương quá vất vả, không đủ ăn, gia other households who are raising 7–8 goats or even more đình ông Cương chuyển sang nuôi dê. Lúc đầu cũng ít, nuôi than 10 goats. In 1994 and 1995, Mr. Cương switched to 20-30 con, sau thành công, làm trang trại to và nuôi nhiều. raising goats because crop production was too hard and Con dê cũng hay bị lở mồm, long móng, bệnh lậu. Nhà ông the outputs were insufficient to feed his family. He started Cương cũng tiêm phòng đầy đủ cho đàn dê. with 20–30 goats and expanded the farm to raise more goats as he became successful. Goats are prone to foot and mouth disease and gonorrhoea. Mr. Cương has fully vaccinated his goats. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Thị Thu (Thái, 37 tuổi) Người trong ảnh: Lò Văn Hồm (Thái) Narrator and photographer: Lường Thị Thu (Thai ethnicity, 37 years old) Person in the picture: 79 Lò Văn Hồm (Thai ethnicity) CHUYỆN CỦA THU STORY BY THU Lò Văn Hồm là người bản Mật Sàng, đang làm ruộng ở bản Oi Mr. Lò Văn Hồm, from Mật Sàng village, is working in the field nhà ông ngoại. Sau khi gặt lúa xong, dùng con trâu cày ruộng, of his grandfather in Oi village. After harvesting rice, he uses sau đó mới dùng máy nông nghiệp để bừa. Con trâu mình dắt a buffalo to plough the land before harrowing it with an nó, sau nó hiểu ý mình, lúc cày mình bảo nó thì nghe, bảo nó agricultural machine. When I lead the buffalo, he understands đi thẳng nó đi, bảo quay lại thì nó quay lại. Bảo nó bằng tiếng what I mean. When ploughing, I speak to him and he listens. He Thái nó mới hiểu, bằng tiếng phổ thông thì nó đứng im. Trâu goes straight when I tell him to do so and turns back if I ask nuôi vừa để lấy sức cày, kéo. Đi lấy gỗ những chỗ xe không đi him to turn. When I speak Thai, he understands, but he stands được thì cũng lấy trâu kéo. Khi nào có đám cưới, đám hiếu, still if I speak Vietnamese. Buffaloes are raised just to plough ngày lễ, ngày Tết cũng cần có con trâu, con bò. Đám cưới and transport. When I collect timber, I use buffaloes to pull không có con trâu, con bò không được. Khi ăn hỏi, cũng phải có the wood if trucks can’t access it. We also need cattle for meat on weddings, funerals, holidays and New Year’s days. It is con trâu. Đám cưới cũng phải mổ hai con, bên nhà trai một con, impossible to have a wedding or funeral without buffalo meat bên nhà gái một con. Nếu nhà nào không có thì cũng phải hết or beef. A buffalo must also be slaughtered to feed people at con lợn với mua thêm một ít thịt trâu, bò bên ngoài mới được. an engagement party. At a wedding, it is two buffaloes: one Con trâu khỏe hơn con bò nhưng không chịu được nóng, trưa from the groom’s family and one from the bride’s family. Any phải đem đi tắm. Người ta bảo ‘lạc nhà đi theo chó, lạc ngõ đi households who don’t have cattle should slaughter a pig and theo trâu’. Con trâu tự biết đường về chỗ chuồng nó ngủ. buy some beef or buffalo meat from the market. A buffalo is stronger than an ox, but they can’t stand the heat. They need to take a bath at noon. It is said, ‘Lose the house, follow the dog; lose the lane, follow the buffalo’. A buffalo knows the way back to his shed to sleep. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective 80 Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective CHUYỆN CỦA TRÁNG STORY BY TRÁNG Mọi người đi đổi công, tức là mình đi giúp họ hôm nay để People are exchanging labour – meaning if I help them hôm sau họ ra làm hộ mình. Hôm nay là gặt lúa nước nhà today, they will work for me on another day. Today the anh Hịa. Mảnh này khoảng 1.500m2, khoảng 15-16 người wet rice of Mr. Hịa is being harvested. His land is about làm, một ngày được 25 bao, khoảng ba giờ đồng hồ là 1,500 square metres, and 15–16 people are harvesting xong. Đầu tiên cắt lúa bằng liềm, gặt xong là đập bằng and packing rice into 25 bags. They can do this in three máy. Bản Xam Ta có lúa nương và lúa nước, nhà nào cũng hours. First, the rice is cut by hand with sickles, and then có, lúa nước cũng bị thiếu nước. Xa xưa mình chỉ trồng lúa it is threshed with a machine. In Xam Ta village, every nương. Từ năm 2015 đến giờ mình trồng lúa nước do mình household cultivates both wet and upland rice. There is a đi học hỏi ở bản Thái về. Những chỗ ruộng thấp mó nước shortage of water for wet rice. In the past, we only planted tới được mình làm lúa nước, lúa nước năng suất cao hơn, upland rice. In 2015, we started to grow wet rice after a không phải làm cỏ như lúa nương, vì có nước ở trên nên study tour in a Thai village. We plant wet rice on lower không có cỏ mọc. Lúa nương thì trên 1.000m2 chỉ thu land, where the water source is close. The yield of wet rice được 7-10 bao, lúa nước thì mình thu được 20 bao. Trước is higher (than upland rice), and weeding is not required không đủ gạo ăn, phải ăn thêm củ sắn, mèn mén làm từ because the water prevents grass from growing. On 1,000 bột ngô. Từ khi làm lúa nước, ít hộ làm lúa nương. Lúa nước square metres of land, farmers can only get 7–10 bags đỡ mất công hơn, công làm lúa nương gấp ba lần làm lúa of upland rice, while the yield of wet rice is 20 bags over nước, mà thu thì lúa nước lại gấp ba lúa nương. Tuy nhiên, the same area. Previously, when the rice supply was not lúa nước phải đầu tư phân, thuốc trừ sâu nhiều hơn. Lúa enough, we had to eat cassava roots and “mèn mén” made nước nếu không phun thuốc trừ sâu thì không có ăn. Lúa from corn flour. Since the introduction of wet rice, few nương không phun vẫn được. Lúa nương, một nương mình households cultivate upland rice. Wet rice farming is less chỉ làm hai năm rồi phải đi tìm chỗ nào có rừng thưa đốt đi labour intensive. The labour costs for upland rice are three 81 để làm nương mới, sau 7-10 năm mới quay lại nương cũ. times that of wet rice, while the latter produces three times the output. However, wet rice farming needs more fertiliser and pesticides. Without pesticide spraying, there is nothing to be harvested from wet rice. It is possible to turn away from pesticides in upland rice farming. We can cultivate upland rice on a plot for two years only, after that we have to find a new piece of forest glade, burn the trees and form a new field. After 7–10 years, we will return to the former field. Người kể chuyện: Sồng A Tráng (H’Mông, 23 tuổi) Người chụp ảnh: Sồng A Lư (H’Mông, 21 tuổi) Narrator: Sồng A Tráng (H’Mong, 23 years old) Photographer: Sồng A Lư (H’Mong, 21 years old) Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Hợp phần 6 / Component 6 Chăn nuôi và văn hóa Livestock and culture 82 Những nét đặc trưng văn hóa của người Thái The cultural features of the Thai and Hmong và người H’Mông tham gia vào dự án Li-chăn là people engaged in the Li-chăn project are key những động lực chính trong các quyết định mà drivers in the decisions they take in livestock họ đưa ra trong phát triển chăn nuôi. 02 câu development. Two stories guide the audience chuyện kể cho chúng ta có thêm hiểu biết về through beliefs, values and mindsets of these những niềm tin, giá trị và nhận thức của hai nhóm ethnic groups via their livestock-keeping and người dân tộc thiểu số này thông qua các hoạt livestock-caring practices. động chăn nuôi và chăm sóc vật nuôi của họ. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Người kể chuyện và chụp ảnh: Lường Thị Thu (Thái, 37 tuổi) Người trong ảnh: 83 Mùa Thị Mị (H’Mông, 70 tuổi) Narrator and photographer: Lường Thị Thu (Thai ethnicity, 37 years old) Person in the picture: Mùa Thị Mị (H’Mong, 70 years old) CHUYỆN CỦA THU STORY BY THU Đây là máy xay ngô, giờ ít người dùng, toàn dùng máy This is a corn mill of the kind that is rarely used nowadays. xát. Trên Buôm Khoang không có điện nên họ vẫn dùng People prefer milling machines. However, there is no cối xay này để xay ngô cho trâu, bò, lợn, gà. Lợn thì có electricity in Buôm Khoang village. Therefore, villagers hộ nấu bột ngô với rau, thân cây chuối. Bột ngô ủ với cỏ, still use this mill to grind corn for buffaloes, cows, thân cây chuối cho cả lợn, ngan, gà ăn, hoặc đổ thẳng pigs and chickens. Some households cook cornstarch cho ăn cũng được. with vegetables and banana stems to feed their pigs. Cornstarch fermented with grass and banana stems is used as fodder for pigs, geese and chickens. Farmers may use the fresh mixture to feed their animals. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective 84 Người kể chuyện: Sồng A Chứ (H’Mông, 25 tuổi) Người chụp ảnh: Sồng A Hịa (H’Mông, 27 tuổi) Narrator: Sồng A Chứ (H’Mong, 25 years old) Photographer: Sồng A Hịa (H’Mong, 27 years old) Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective CHUYỆN CỦA CHỨ Lúc đấy bà bị ốm, mình đón thầy mo về làm cúng cho bà và nhà bà được bình yên, mạnh khỏe. Trong ảnh là thầy mo đang cúng. Thầy mo đón ở Chiềng Nơi, cách đây 30 cây số. Trong bản cũng có thầy mo nhưng không được. Khi mình để quả trứng trên miệng cái bát con để nghiêng, nó không đổ thì là thầy mo đó sẽ chữa khỏi.Thầy mo trong bản không để được trứng nên phải đi đón ở tận Chiềng Nơi. Bà đang bị ốm là do những người đã mất bị thiếu ăn, hồn của họ về đòi nên mình cúng con lợn để họ đủ no rồi không đòi nữa. Hai ba hôm sau thấy bà khỏe lên thật. Con lợn thì cả nhà cùng ăn, thầy mo được phần đầu và một phần chân giò cho thầy về cúng ở nhà. Sau khi thầy về nhà, gia đình nhà mình phải ở trong nhà trong một ngày không ra ngoài, người khác cũng không được vào. Khi ăn cơm, trẻ con ăn một mâm riêng và phụ nữ về làm dâu của bà cũng ăn riêng một mâm. Còn con gái bà và các chú, các bác thì ngồi cùng mâm với thầy mo. Để cảm ơn thầy mo, thì người nhà đưa thầy 300-400 ngàn đồng. 85 STORY BY CHỨ At the time of this photo, my grandmother was sick. A witch doctor was invited to make an offering for her and the family to be safe and healthy. In the photo, the witch doctor is praying. The witch doctor was picked up from Chiềng Nơi commune, 30 kilometres from here. In the village there is also a witch doctor, but he is not capable. An egg was put in a small bowl. If it didn’t fall down, according to our beliefs, the witch doctor would successfully cure the patient. The village witch doctor couldn’t prevent the egg from falling down, so the doctor in Chiềng Nơi commune was picked. My grandmother was sick because the dead people were starving and sending their souls to come back and claim her. Therefore, a pig was sacrificed to make them full and stop asking. Two or three days after the offering, she really got better. The pork was shared by the whole family. The witch doctor was given a head and a leg to worship with at his house. After he returned home, the host family had to stay in the house for a day without going out, and other people were not allowed in. Chăn nuôi dưới góc nhìn của nông dân Livestock Development from the Farmer’s Perspective Phần 3 / Section 3 Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective Trong khuôn khổ triển lãm Chăn nuôi Việt Nam Within the framework of the exhibition Livestock dưới góc nhìn nghệ thuật và góc nhìn của nông Development in Vietnam from Artists’ and 86 dân, Ban tổ chức phát động cuộc thi sáng tạo từ Farmers’ Perspectives, an art competition was ngày 15 tháng 9 đến ngày 5 tháng 10 năm 2021 launched from 15 September 2021 to 5 October nhằm nâng cao nhận thức của công chúng về vai 2021 to raise public awareness on the important trò của hoạt động chăn nuôi đối với sinh kế, sức role of livestock in the livelihoods, health and khỏe và văn hóa của người dân Việt Nam. Hoạt culture of Vietnamese people. This is especially động này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh ngành pertinent given how the domestic livestock chăn nuôi của Việt Nam nói chung và hoạt động sector and smallholder livestock keepers are chăn nuôi quy mô nông hộ nói riêng chịu ảnh being heavily affected by African swine fever and hưởng nặng nề bởi dịch tả lợn Châu Phi và đại the COVID-19 pandemic. dịch COVID-19. Here are the six awarded artworks and photos Dưới đây, Ban tổ chức xin giới thiệu tới các bạn sáu tác phẩm đạt giải trong cuộc thi Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 87 GIẢI NHẤT (1ST PLACE) Cù Hoàng Thảo Minh / Bình Yên Cu Hoang Thao Minh / Peaceful Countryside Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 88 GIẢI NHÌ (2nd PLACE) Trần Thị Phương Khương / Lối thoát nghèo Tran Thi Phuong Khuong / Way out of poverty Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 89 GIẢI NHÌ (2nd PLACE) Phạm Huỳnh Trần Lãm / Một bữa ngon Pham Huynh Tran Lam / A good meal Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 90 GIẢI BA (3rd PLACE) Hà Văn Kim / Thương Vợ Ha Van kim / My wife Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 91 GIẢI BA (3rd PLACE) Mai Thanh Tú / Mục đồng Mai Thanh Tu / Child cattle herding Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective 92 GIẢI BA (3rd PLACE) Trần Quang Trường / Trang trại nuôi vịt Tran Quang Truong / A duck farm Chăn nuôi dưới góc nhìn công chúng Livestock Development from the Public’s Perspective CHĂN NUÔI VIỆT NAM DƯỚI GÓC NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ GÓC NHÌN CỦA NÔNG DÂN Livestock Development in Vietnam from Artists’ and Farmers’ Perspectives / 2021